Điểm nghẽn mềm cần tháo gỡ

Từ gócnhìn đại biểu Quốc hội, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnhTây NinhNguyễn Đình Xuân cho rằng, giai đoạn mới không còn dừng ở giảm nghèo hay hoàn thành tiêu chí kỹ thuật, mà là bước chuyển tư duy mang tính bản lề: Từ hỗ trợ an sinh sang kiến tạo sinh kế, lấy người dân làm trung tâm, thị trường làm động lực và chuỗi giá trị làm trục phát triển.

Ông Nguyễn Đình Xuân, đại biểu Quốc hội, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh. Ảnh: T.T.

Với vai trò đại biểu Quốc hội, ông Nguyễn Đình Xuân đặc biệt quan tâm đến tính bền vững, thực chất và khả năng lan tỏa của các chính sách phát triển nông thôn. Đây là những chủ trương lớn, xuyên suốt của Đảng, thể hiện rõ sự quan tâm của Nhà nước đối với đời sống Nhân dân, nhất là khu vực nông thôn và các nhóm yếu thế.

Theo định hướng mới, giảm nghèo không còn tiếp cận đơn chiều mà được xác định theo hướng đa chiều, bao trùm, gắn chặt với quá trình xây dựng NTM nâng cao, tiến tới nông thôn hiện đại. Trên cơ sở đó, Nhà nước đã ban hành hệ thống chính sách tương đối đồng bộ, từ hỗ trợ sinh kế, tín dụng ưu đãi, đào tạo nghề đến đầu tư hạ tầng và bảo đảm các dịch vụ xã hội cơ bản, tạo nền tảng để người dân từng bước cải thiện đời sống và hướng tới phát triển bền vững.

Hạ tầng là điều kiện cần, nhưng sinh kế mới là điều kiện đủ để người dân thoát nghèo bền vững. Ảnh: Trần Trung.

Thực tế, thời gian qua đã có nhiều chính sách giảm nghèo và NTM được triển khai đồng bộ như: Tín dụng ưu đãi, đào tạo nghề, hỗ trợ sinh kế, OCOP, tái cơ cấu nông nghiệp… đã góp phần thay đổi diện mạo nông thôn. Tuy nhiên, dù chính sách đã tương đối đầy đủ, quá trình triển khai vẫn còn nút thắt. Một số tiêu chí còn cứng nhắc, chưa sát đặc thù địa phương; năng lực cán bộ cơ sở chưa đồng đều; tâm lý trông chờ hỗ trợ vẫn tồn tại; trong khi cơ chế phân bổ nguồn lực còn thiếu linh hoạt.

Điều đó cho thấy vấn đề không nằm ở “thiếu chính sách”, mà nằm ở cách tổ chức thực thi và mức độ phù hợp của chính sách với từng nhóm đối tượng.

Đơn cử với tiêu chí thu nhập, giảm nghèo bền vững không thể chỉ dừng ở việc nâng mức thu nhập, mà phải đồng thời nâng cao năng lực chống chịu và khả năng tham gia thị trường của người dân. Thực tiễn cho thấy chương trình hiện nay vẫn vấp phải ba nhóm “điểm nghẽn mềm".

Thứ nhất, điểm nghẽn về cơ chế thực thi. Một số tiêu chí NTM và giảm nghèo còn mang tính “khung cứng”, mức độ chuẩn hóa cao, thiếu linh hoạt theo vùng sinh thái và đặc thù sản xuất, khiến mô hình sinh kế khó nhân rộng, khó tiếp cận nguồn lực kịp thời.

Thứ hai, hạn chế về năng lực tổ chức ở cơ sở. Đội ngũ cán bộ cấp xã, ấp giữ vai trò then chốt nhưng chưa đồng đều về kỹ năng quản lý, tổ chức sản xuất và kết nối doanh nghiệp, làm giảm hiệu quả lan tỏa chính sách.

Thứ ba, rào cản từ người dân. Một bộ phận hộ nghèo vẫn còn tâm lý trông chờ, chưa mạnh dạn chuyển đổi mô hình sản xuất hoặc tham gia các chuỗi liên kết. Đây là “nút thắt mềm”, song lại tác động trực tiếp đến tính bền vững của quá trình giảm nghèo.

Nếu hạ tầng không gắn với vùng sản xuất hàng hóa, logistics nông sản hay chuỗi tiêu thụ, thì hiệu quả đầu tư sẽ bị hạn chế. Ngược lại, phát triển sản xuất quy mô lớn cũng không thể tách rời nền tảng hạ tầng kỹ thuật đồng bộ.

Chính sách giảm nghèo, NTM đã triển khai đồng bộ nhưng hiệu quả còn hạn chế do vướng thực thi, một số chính sách chưa đến tay người dân, vấn đề không phải thiếu chính sách mà ở cách triển khai và mức độ phù hợp. Ảnh: Trần Trung.

Do đó, cách tiếp cận mới cần bảo đảm ba nguyên tắc cốt lõi: Hạ tầng phục vụ sản xuất; sản xuất gắn với thị trường; và thị trường dẫn dắt tổ chức lại nông dân. Đây cũng là hướng đi phù hợp với chương trình OCOP và tái cơ cấu ngành nông nghiệp, trong đó liên kết chuỗi giá trị giữ vai trò trung tâm trong nâng cao thu nhập và phát triển bền vững nông thôn.

Để chính sách “vừa vặn” với người dân

Từ thực tiễn triển khai tại địa phương, ông Nguyễn Đình Xuân cho rằng, để tháo gỡ những “điểm nghẽn mềm” cần một cách tiếp cận mang tính hệ thống, trong đó liên kết “4 nhà” giữ vai trò trụ cột.

Mô hình “4 nhà” giữa Nhà nước, nhà nông, nhà khoa học và nhà doanh nghiệp không phải là khái niệm mới. Nhưng trong giai đoạn hiện nay, việc liên kết cần được nâng tầm cả về chất và chiều sâu. Nhà nước không chỉ ban hành chính sách, mà phải đóng vai trò kiến tạo - tạo môi trường thuận lợi, đầu tư hạ tầng gắn với vùng sản xuất và dẫn dắt các nguồn lực. Nhà khoa học cần bám sát thực tiễn, chuyển giao công nghệ phù hợp với quy mô nông hộ. Doanh nghiệp trở thành “đầu kéo” thị trường, đảm bảo đầu ra ổn định, còn nông dân là chủ thể trung tâm của quá trình sản xuất.

Thực tế tại Tây Ninh cho thấy, những mô hình liên kết sản xuất như lúa gạo sạch, rau VietGAP khi gắn với hợp tác xã đã mang lại hiệu quả rõ rệt: Tăng thu nhập, ổn định đầu ra, hạn chế rủi ro thị trường và giảm nguy cơ tái nghèo. Quan trọng hơn, người dân từng bước thay đổi tư duy, chuyển từ sản xuất theo thói quen sang sản xuất theo tín hiệu thị trường. Tuy nhiên, để bền vững, yếu tố quyết định vẫn là chính sách phải “vừa vặn” với đời sống.

Ông Nguyễn Đình Xuân phân tích, chính sách dù đúng nhưng nếu không phù hợp với thực tế thì khó đi vào cuộc sống. “Vừa vặn” ở đây là đúng đối tượng, đúng nhu cầu và đúng thời điểm.

Trên tinh thần đó, Tây Ninh xác định ba trụ cột giải pháp. Trước hết là tập trung đúng đối tượng, ưu tiên vùng khó khăn, khu vực biên giới và nhóm hộ yếu thế chưa có khả năng tự thoát nghèo. Đây là cách tiếp cận có trọng tâm, tránh dàn trải nguồn lực.

Thứ hai là lồng ghép và sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Thay vì triển khai riêng lẻ từng chương trình, địa phương chủ động kết hợp nguồn vốn từ chương trình mục tiêu quốc gia, tín dụng chính sách và nguồn lực xã hội hóa.

Thứ ba, và cũng là yếu tố then chốt, là nâng cao năng lực cho người dân. Khi nông dân hiểu thị trường, làm chủ kỹ thuật và tham gia vào chuỗi giá trị, họ sẽ chuyển từ vị thế “thụ hưởng” sang “chủ thể phát triển”.

Theo ông Nguyễn Đình Xuân, bản chất của giảm nghèo bền vững là nâng cao năng lực toàn diện cho người dân. Khi được trang bị đầy đủ về kiến thức, công nghệ và kết nối thị trường, người nông dân hoàn toàn có thể vươn lên ngay trên chính mảnh đất của mình. “Phát triển nông thôn không phải là hỗ trợ để người dân thoát nghèo, mà là trao cho họ năng lực để tự thoát nghèo”, ông Xuân nhấn mạnh.