Các nghệ sĩ Trung tâm Văn hóa tỉnh biểu diễn trống hội tại Nhà Văn hóa 3-2 tỉnh (phường Nam Định) trong chương trình nghệ thuật dịp Tết Nguyên đán

Trong lễ hội làng ở Ninh Bình, trống hội luôn vang vọng, giữ gìn giá trị văn hóa, thể hiện tâm linh và nét đẹp dân gian ngày xuân.

Tiếng trống hội ngày xuân tại các lễ hội mở đầu cho chuỗi hoạt động văn hóa, tín ngưỡng, thể hiện sự hài hòa giữa yếu tố tâm linh và nghệ thuật biểu diễn dân gian. Diễn ra trong không gian di tích, tiếng trống hội giữ vai trò dẫn dắt các nghi thức thờ cúng, đồng thời tạo không khí sôi nổi cho phần hội. Tiếng trống vang xa thúc giục du khách ước muốn hòa mình vào không khí ngày hội, cùng chia sẻ niềm vui đầu xuân, hướng về những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Trống hội trở thành nhịp cầu kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa đời sống tâm linh và sinh hoạt cộng đồng.

Tại lễ hội làng hoa, cây cảnh Vị Khê (phường Vị Khê), trong ngày khai hội, tiết mục biểu diễn của hội trống thôn Phú Hào mở màn vang lên rộn rã, hòa quyện với không gian trưng bày hoa, cây cảnh và dòng người du xuân, thưởng lãm nghệ thuật, góp phần tôn vinh giá trị văn hóa của làng nghề truyền thống có tuổi đời hơn 800 năm, tạo nên không khí vui tươi, phấn khởi những ngày đầu xuân. Ở các vùng quê ven biển, vùng đồng bào Công giáo các xã: Giao Minh, Giao Hòa, Giao Phúc, Giao Hưng, Hải Xuân, Hải Hậu, tiếng trống hội cà rùng mang sắc thái riêng qua những bài múa trống đặc sắc với đội hình đông đảo, nhịp trống rền vang, âm hưởng mạnh mẽ, hào sảng. Âm thanh trống hội đã vượt ra khỏi khuôn khổ không gian tín ngưỡng, trở thành điểm nhấn trong đời sống sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

Trong ký ức của nhiều người dân ở các miền quê, tiếng trống hội đêm Giao thừa tại đình làng mang ý nghĩa đặc biệt, âm hưởng mạnh mẽ gợi niềm tin về sự khởi đầu tốt lành của năm mới, nhắc nhở các thế hệ gìn giữ truyền thống quê hương. Với các đội trống, được biểu diễn trong thời khắc chuyển giao sang năm mới là niềm tự hào và trách nhiệm. Ở làng Vĩnh Lại (xã Liên Minh), tại đền làng, tiếng trống, tiếng chiêng là nghi thức thiêng mở đầu cho tục rước lửa đêm Giao thừa. Trong các từ đường dòng họ, khi nghi lễ bắt đầu, những hồi trống trang nghiêm vang lên do trưởng họ hoặc bậc cao niên thực hiện.

Trong nhiều lễ hội lớn như: Lễ hội Hoa Lư, lễ hội Tràng An, lễ hội chùa Bái Đính, lễ hội chùa Tam Chúc, lễ hội Tịch điền Đọi Sơn, lễ hội đền Thái Vi, lễ hội đền Trần Thương..., các tiết mục biểu diễn trống hội là thành tố quan trọng trong nghi thức truyền thống. Các đội trống với số lượng thành viên đông, đội hình chỉnh tề, nhịp trống đồng đều, ngân xa, tạo nên âm hưởng lan tỏa. Sự kết hợp giữa trống hội với múa cờ, múa lân - sư - rồng, góp phần làm phong phú hình thức diễn xướng dân gian, tăng sức hấp dẫn cho lễ hội.

Tiết mục biểu diễn nghệ thuật trống hội trong chương trình khai mạc hội Phủ Dầy (xã Vụ Bản).

Tại Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh, nhiều chương trình nghệ thuật chuyên nghiệp đã được tập luyện, dàn dựng công phu, tiêu biểu là màn trống “Hào khí Đông A” do các nghệ sĩ, diễn viên biểu diễn trong lễ hội Phủ Dầy, lễ hội Khai ấn Đền Trần. Tiếng trống vang lên trong các nghi thức khai hội, rước đuốc, rước ấn, rước kiệu, hầu đồng và các hoạt động văn hóa, nghệ thuật dân gian, giữa không gian di tích, danh thắng, góp phần khơi dậy niềm tự hào về vùng quê văn hiến Ninh Bình.

Về phương diện nghệ thuật, trống hội ngày xuân mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian vùng Đồng bằng Bắc bộ. Nhạc cụ chủ đạo là trống da với nhiều kích cỡ, được sắp xếp theo đội hình chặt chẽ. Người đánh trống phải nắm vững kỹ thuật cầm dùi, điều tiết lực đánh, chuyển nhịp linh hoạt và phối hợp nhuần nhuyễn giữa trống cái, trống con cùng đạo cụ. Một bài trống hội đạt yêu cầu cần bảo đảm tiết tấu chính xác: Mở đầu (nhịp trống chậm rãi, khoan thai), cao trào (tiết tấu đa dạng, lúc dồn dập, mạnh mẽ, lúc uyển chuyển), kết thúc (nhịp trống chậm dần, chắc gọn, dứt khoát), tạo sự đồng bộ trong biểu diễn và khả năng truyền tải không khí chung của lễ hội.

Tại Ninh Bình, nghệ thuật trống hội được duy trì thông qua hoạt động của nhiều đội, câu lạc bộ trống ở cơ sở. Thành viên tham gia chủ yếu là người dân địa phương với nhiều lứa tuổi, ngành nghề khác nhau, song cùng chung niềm say mê và ý thức gìn giữ giá trị nghệ thuật truyền thống. Trước mỗi mùa lễ hội, các đội trống duy trì nền nếp tập luyện tại nhà văn hóa thôn, xóm, khuôn viên di tích, tập trung vào việc giữ nhịp, chỉnh âm sắc, sắp xếp đội hình và hoàn thiện động tác biểu diễn. Nhiều đội trống được tổ chức bài bản với quy mô từ vài chục đến hàng chục thành viên, có đội hình, trang phục thống nhất, tạo nên sự đồng đều, trang trọng khi trình diễn. Bên cạnh các đội trống nam, các đội, câu lạc bộ trống nữ ngày càng phát triển, kỹ thuật đánh trống chắc nhịp, kết hợp linh hoạt với múa dùi, múa đội hình, mang lại giá trị thẩm mỹ cao và góp phần mở rộng không gian thực hành di sản.

Hoạt động của các đội trống nhận được sự quan tâm từ nguồn xã hội hóa. Hệ thống trống, nhạc cụ và trang phục được đầu tư đồng bộ, nhiều bộ trống được đặt làm từ các làng nghề truyền thống, bảo đảm chất lượng âm thanh và độ bền. Nhờ đó, chất lượng biểu diễn ngày càng được nâng lên, đáp ứng yêu cầu của các lễ hội và sự kiện văn hóa. Phạm vi hoạt động của trống hội ngày càng mở rộng. Ngoài phục vụ lễ hội truyền thống tại địa phương, nhiều đội trống tham gia biểu diễn tại các sự kiện văn hóa, chính trị - xã hội, hoạt động du lịch, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương và lan tỏa giá trị văn hóa dân gian trong đời sống đương đại. Thông qua việc tập luyện và biểu diễn trống hội, thế hệ trẻ có điều kiện tiếp cận di sản văn hóa truyền thống, hiểu hơn về lịch sử, phong tục quê hương, từ đó bồi đắp ý thức trân trọng mong muốn gìn giữ di sản muôn đời.