Ngôi chùa trong không gian văn hóa của làng Cao Quang

Trong cấu trúc văn hóa truyền thống của làng quê Việt Nam, đình, chùa, miếu từ lâu không chỉ là những công trình tôn giáo, tín ngưỡng đơn thuần. Cùng với quá trình hình thành làng xã, các thiết chế này tạo nên những không gian văn hóa, nơi cộng đồng thực hành niềm tin, duy trì phong tục và trao truyền ký ức.

Trước khi trở thành Tổ dân phố Cao Quang thuộc phường Xuân Hòa theo điều chỉnh địa giới hành chính, Cao Quang là ngôi làng có bề dày lịch sử, văn hóa và xã hội. Theo Ngọc phả đình làng Cao Quang, đây là một làng Việt cổ, được hình thành từ rất sớm, cách đây gần 2.000 năm.

Trong không gian văn hóa ấy, chùa Đức Quảng, còn gọi là chùa Quãng hoặc chùa Ngãng đã tồn tại từ lâu đời. Theo tư liệu địa phương và lời kể của các bậc cao niên, chùa từng là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của người dân vùng đất cổ Hiển Lễ (tên Nôm là Kẻ Rẫy), huyện Bình Tuyền, phủ Phú Bình, xứ Thái Nguyên xưa. Địa danh này sau thuộc xã Cao Minh, thị xã Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc, nay là phường Xuân Hòa, tỉnh Phú Thọ.

Không gian thờ tự tại chùa Đức Quảng.

Chùa Đức Quảng nằm trong không gian văn hóa tín ngưỡng gồm đình (Cao Quang) - chùa (Đức Quảng) - miếu Thượng (Quảng Tự). Trong đó, đình Cao Quang đã được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia tạo nên một chỉnh thể văn hóa thống nhất gắn với đời sống tinh thần của cộng đồng.

Trong đời sống truyền thống của người Việt, đình thường gắn với việc thờ thành hoàng và những sinh hoạt cộng đồng; miếu gắn với các đối tượng thờ tự trong tín ngưỡng dân gian; còn chùa là không gian thực hành Phật giáo, hướng con người đến điều thiện, cầu bình an và tìm kiếm sự cân bằng trong đời sống tinh thần.

Tượng Phật Bà Quán Thế Âm Bồ Tát được thờ tự tại chùa Đức Quảng.

Nhìn từ cấu trúc văn hóa truyền thống ấy, chùa Đức Quảng không chỉ được nhận diện qua kiến trúc hay chức năng tôn giáo. Giá trị của ngôi chùa còn nằm trong mối quan hệ gắn bó với cộng đồng và không gian văn hóa của làng.

Ông Ngô Duy Nhung, Chi hội trưởng Hội Người cao tuổi Tổ dân phố Cao Quang chia sẻ “Chùa Quãng là ngôi chùa có từ lâu đời, không rõ ngôi chùa đã được xây dựng từ bao giờ. Theo lời các cụ truyền lại, đây là ngôi chùa linh thiêng và hiện cũng là công trình văn hóa nằm trong quần thể di tích đình (Cao Quang) - chùa (Đức Quảng) - miếu Thượng (Quảng Tự)”.

Từ dấu tích lịch sử đến ký ức cộng đồng

Những tư liệu địa phương và di vật còn lại cho thấy chùa Đức Quảng có thể đã tồn tại và có hoạt động tôn giáo ít nhất từ thời Nguyễn. 03 tấm bia đá cùng chiếc chuông đồng được người dân địa phương lưu giữ không chỉ cung cấp dấu mốc về lịch sử của chùa, mà còn phản ánh một phần đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân Cao Quang trong quá khứ.

Trong đó, bia số 3 có văn bia Hậu Phật bi ký, ghi ngày 10 tháng 3 năm Minh Mệnh thứ 16, là di vật có niên đại sớm nhất còn lại liên quan đến ngôi chùa, qua đó cung cấp thêm một căn cứ để cho rằng chùa Đức Quảng đã xuất hiện trước năm 1835.

Di vật bia đá.

Bên cạnh đó, lịch sử văn hóa của chùa Đức Quảng còn được lưu giữ qua hệ thống truyền tích gắn với đình Cao Quang và các nhân vật được cộng động tôn kính. Ngọc phả đình Cao Quang nhắc đến bà Đặng Thị Huệ, Thánh Xa Lai và bà Thanh Sam. Trong đó, chùa Đức Quảng có mối liên hệ với truyền tích về bà Đặng Thị Huệ và Thánh Xa Lai.

Theo dân gian lưu truyền, Thánh Xa Lai là người có võ nghệ cao cường, tinh thông chữ thánh hiền, Ngài từng tập hợp lực lượng từ các làng vùng Bình Xuyên, Xuân Hoà, Kim Anh, Yên Lãng (các đơn vị hành chính thuộc tỉnh Vĩnh Phúc và TP. Hà Nội trước khi sáp nhập) theo Hai Bà Trưng đứng lên đánh đuổi quân Hán, lập nhiều chiến công. Ghi nhận công lao ấy, Hai Bà Trưng phong Ngài giữ chức Đô Chỉ Huy Sứ Tiền Tướng Quân. Sau khi Ngài qua đời, nhiều làng trong vùng đã lập đền thờ, tôn Ngài là Đức Thánh bảo hộ, phù trợ cho dân làng.

Những câu chuyện ấy được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một phần trong đời sống tín ngưỡng và ký ức văn hóa của người dân Cao Quang. Qua thời gian, các truyền tích không chỉ góp phần lý giải nguồn gốc những nhân vật được tôn kính, mà còn gửi gắm quan niệm của người xưa về cội nguồn, lòng biết ơn và các giá trị đạo lý tốt đẹp của dân tộc.

Từ thăng trầm của lịch sử đến sự hồi sinh một không gian văn hóa

Theo lời kể của bậc cao niên trong làng, trong khoảng những năm 1950-1954, do ảnh hưởng của chiến sự trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, người dân Cao Quang phải sơ tán, làng cũ bị tàn phá và ngôi chùa cũng bị phá hủy. Sau năm 1954, khu vực chùa cũ đã được sử dụng làm đất sản xuất.

Một phần diện tích trong khuôn viên chùa Đức Quảng hiện được người dân sử dụng làm đất canh tác.

Ký ức về chùa Đức Quảng trước khi bị phá hủy còn được lưu giữ qua lời kể của cụ Hoàng Thị Tư (sinh năm 1931), người dân Tổ dân phố Cao Quang. Cụ cho biết, thuở thiếu thời cụ thường đến chùa Quãng lễ Phật. Khi ấy, chùa chưa có sư trụ trì nhưng đã có các tượng thờ. Ngôi chùa gồm ba gian, được xây bằng gạch đá ong. Vào các ngày rằm và mồng Một âm lịch hằng tháng, người dân trong làng thường mang hoa quả đến dâng lễ.

Lời kể của cụ Hoàng Thị Tư góp phần phác họa diện mạo ngôi chùa trước khi bị phá hủy, đồng thời cho thấy việc trông nom, hương khói và phụng sự Phật Thánh từng được người dân trong làng duy trì. Những biến động của chiến tranh khiến không gian của chùa không còn, nhưng ký ức về nơi thờ tự vẫn được lưu giữ trong tâm thức của người dân.

Theo ông Ngô Duy Nhung, dù ngôi chùa bị phá hủy, khu vực này vẫn còn phế tích nền móng cũ trên gò cao và một phần tường đá ong. Từ những dấu tích còn lại, cụ Trần Thị Tưởng (một người dân của Cao Quang, từng có nhiều năm gắn bó với ngôi chùa) đã xây dựng ngôi miếu nhỏ, hiện vẫn nằm trong khuôn viên của chùa.

Miếu thờ Mẫu trong khuôn viên chùa Đức Quảng.

Đến năm 2017, với sự chung tay, hỗ trợ của một số nhà hảo tâm, ngôi chùa từng bước được dựng lại dưới hình thức nhà tạm. Quá trình phục dựng tiếp tục được thực hiện, tạo lập không gian để người dân duy trì các hoạt động, tôn giáo, tín ngưỡng.

Trong dòng chảy văn hóa của làng Cao Quang, chùa Đức Quảng không chỉ là không gian thực hành đức tin mà còn lưu giữ những dấu tích lịch sử và ký ức cộng đồng dân cư qua nhiều thế hệ.

Việc phục dựng ngôi chùa vì thế không đơn thuần là khôi phục một công trình kiến trúc, mà còn góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa, lịch sử gắn với đời sống của người dân địa phương. Từ những dấu tích còn lại và ký ức được trao truyền, các giá trị ấy cần tiếp tục được gìn giữ, phát huy, trở thành sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Chia sẻ về mong muốn của mình, cụ Hoàng Thị Tư bày tỏ “Tôi mong ngôi chùa sớm được xây dựng lại khang trang để con cháu đời sau có nơi lễ Phật, tưởng nhớ cội nguồn và gìn giữ những nét đẹp của quê hương”./.