Tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV (Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước), đội ngũ lưu trữ viên từng ví công việc của mình như những “thợ mỏ” giữa lòng văn hóa. Bởi mỗi ngày làm việc là một cuộc “thám hiểm” giữa hàng nghìn tấm mộc bản chứa đựng tri thức cổ xưa. Những khối gỗ khắc ngược chữ Hán – Nôm, trải qua thời gian, phủ lớp bụi thời gian, rêu mốc và cặn mực khô cứng. Để làm sạch chúng, lưu trữ viên phải dùng những chiếc cọ nhỏ nhất, bông gòn mềm nhất, kiên nhẫn lau từng đường nét.

Mộc bản mong manh hơn nhiều người nghĩ. Chỉ một thao tác quá mạnh tay, một giây lơ đãng cũng có thể làm mờ hoặc gãy mất một nét khắc. Trong Hán Nôm, thiếu một nét có thể làm sai hoàn toàn tên người, sự kiện hay địa danh. Vì thế, mỗi tấm mộc bản được gìn giữ không khác gì quá trình “chữa lành” cho những dấu tích bị thời gian bào mòn.

Nếu trước đây đôi tay lưu trữ viên nhuốm màu mực tàu, thì hôm nay, họ lại miệt mài bên bàn phím trong hành trình mới: chuyển đổi số. Công tác bảo quản mộc bản đã vượt khỏi khái niệm “giữ lại và cất đi”. Kỷ nguyên lưu trữ số mở ra yêu cầu mới, nơi những di sản gỗ truyền thống được “hồi sinh” dưới dạng dữ liệu số dung lượng lớn, hình ảnh độ phân giải cao và mô hình 3D chân thực.

Việc số hóa không chỉ giúp giảm thiểu tác động vật lý lên mộc bản thật mà còn “giải phóng” tài nguyên tư liệu khỏi giới hạn không gian và thời gian. Thay vì chỉ nằm yên trong kho lạnh, những bản khắc cổ có thể tiếp cận rộng rãi hơn với nhà nghiên cứu, sinh viên, công chúng trong nước và quốc tế thông qua vài thao tác truy cập.

Tuy vậy, đổi thay về phương tiện không làm thay đổi tâm thế nghề nghiệp. Người làm lưu trữ số hôm nay cũng đối mặt những “bụi bặm” kiểu mới: những dòng mã code, màn hình máy tính sáng cả ngày lẫn đêm, áp lực về an toàn dữ liệu, bảo mật hệ thống, duy trì tính toàn vẹn thông tin qua thời gian.

Từ những bàn tay lau bụi trên gỗ đến hệ thống lưu trữ dữ liệu số hiện đại, hành trình bảo tồn mộc bản Việt Nam là minh chứng rõ nét cho nỗ lực gìn giữ di sản bằng cả tri thức truyền thống và công nghệ mới. Đó là cách những giá trị văn hóa cốt lõi được trao truyền cho hiện tại và tiếp tục sống động trong tương lai.