Nếu nhiều làng nghề truyền thống được nhận diện qua gốm, đồ gỗ hay mây tre đan, thì ở Lai Xá, dấu ấn nghề nghiệp lại gắn với những bức chân dung và chiếc máy ảnh. Nằm trên địa bàn xã Hoài Đức, Hà Nội, Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá lưu giữ những câu chuyện về kỹ thuật, người thợ và các hiệu ảnh đã từng mang tên Lai Xá đến nhiều vùng miền.

Góc trưng bày tư liệu về người được tôn là tổ nghề nhiếp ảnh Lai Xá.

Dấu ấn nghề ảnh qua những hiện vật xưa

Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá khánh thành ngày 15/5/2017, nhân dịp kỷ niệm 125 năm nghề ảnh hình thành ở địa phương. Điểm đặc biệt là công trình được xây dựng với sự tham gia, đóng góp của cộng đồng làng nghề để gìn giữ những hiện vật và tư liệu do nhiều thế hệ thợ ảnh để lại.

Không gian giới thiệu máy ảnh và những hiệu ảnh gắn với lịch sử nghề nhiếp ảnh Lai Xá.

Một trong những hình ảnh tiêu biểu của không gian trưng bày là những chiếc máy ảnh hộp gỗ với phần thân lớn, ống kính và hệ thống xếp nếp nối các bộ phận. Cạnh máy ảnh là những bảng giới thiệu và thiết bị khác, gợi lại thời kỳ người làm nghề phải thao tác với máy móc cồng kềnh, chuẩn bị ánh sáng và bố cục kỹ càng trước khi chụp. Trước khi máy ảnh số xuất hiện, việc tạo ra một bức ảnh chân dung trải qua nhiều khâu. Người chụp cần hiểu ánh sáng, chọn phông nền, sắp xếp tư thế của nhân vật và vận hành máy ảnh. Công việc chưa kết thúc ở khoảnh khắc bấm máy; phim và ảnh còn cần được xử lý, in tráng, chỉnh sửa bằng những kỹ thuật riêng. Vì thế, dụng cụ trưng bày không chỉ mang giá trị của đồ vật cũ mà còn là chứng tích về kỹ năng lao động của một nghề.

Không gian tái hiện góc chụp ảnh truyền thống với đèn chiếu sáng và phông nền tại bảo tàng.

Lịch sử làng nghề gắn với ông Nguyễn Đình Khánh, được biết đến với tên Khánh Ký và được người dân Lai Xá tôn là tổ nghề. Năm 1892, ông mở hiệu ảnh Khánh Ký ở phố Hàng Da, Hà Nội. Từ hoạt động học nghề và truyền nghề, những thế hệ người Lai Xá tiếp tục lập nghiệp trong lĩnh vực nhiếp ảnh, hình thành nhiều hiệu ảnh ở các địa phương. Thay vì kể lịch sử chỉ bằng các mốc thời gian, bảo tàng dành những khu vực riêng để giới thiệu người làm nghề và hoạt động của các hiệu ảnh. Trên các bảng trưng bày là hình ảnh các cơ sở mang tên Văn Lai, Sơn Hà, Thủ Đô, Đức Lai, Mỹ Lai… Những tên hiệu ảnh được lưu lại góp phần phản ánh quá trình nghề nhiếp ảnh trở thành phương kế lập nghiệp và một dấu ấn thương hiệu của người Lai Xá.

Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá

Gìn gữ ký ức nghề trong thời đại công nghệ số

Ngày nay, điện thoại thông minh giúp việc chụp, xem và chia sẻ hình ảnh diễn ra gần như tức thì. Sự thay đổi đó khiến những thao tác từng phổ biến ở hiệu ảnh truyền thống trở nên ít quen thuộc với người trẻ. Chính vì vậy, các hiện vật ở Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá giúp người xem hình dung rõ hơn sự khác biệt giữa việc chụp ảnh hiện nay và cách người thợ từng tạo ra một tấm ảnh. Không gian tái hiện một góc chụp ảnh xưa với máy ảnh, thiết bị chiếu sáng, ghế, bàn và phông cảnh là chi tiết dễ hình dung. Những vật dụng này cho thấy bức ảnh chân dung từng được chuẩn bị như một hoạt động có sự sắp đặt: người thợ cân nhắc hướng sáng, hậu cảnh, tư thế và biểu cảm để tạo ra hình ảnh phù hợp với mong muốn của khách hàng. Bên cạnh các thiết bị và những bức ảnh lưu giữ qua nhiều thời kỳ, cách tổ chức bảo tàng từ đóng góp của chính người dân Lai Xá cũng mang ý nghĩa đáng chú ý.

Những đồ vật từng phục vụ công việc hằng ngày, khi được sưu tầm và giới thiệu trong không gian chung, trở thành tư liệu giúp thế hệ sau tiếp cận một phần lịch sử nghề nghiệp của quê hương. Đối với một làng nghề, tên tuổi không chỉ đến từ những sản phẩm được làm ra mà còn từ kỹ năng nghề, cách truyền dạy và uy tín tích lũy qua nhiều thế hệ. Ở Lai Xá, câu chuyện về các hiệu ảnh cho thấy người thợ đã mang nghề nghiệp của mình ra ngoài phạm vi một ngôi làng, từng bước tạo dấu ấn trên thị trường dịch vụ nhiếp ảnh. Giữa sự phát triển không ngừng của công nghệ hình ảnh, giá trị của Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá nằm ở khả năng giữ lại những lớp ký ức khó có thể tái hiện chỉ bằng một chiếc máy ảnh hiện đại. Từ máy ảnh hộp gỗ, góc chụp xưa đến tư liệu các hiệu ảnh, mỗi hiện vật mở thêm một cách nhìn về lịch sử lao động và sáng tạo của người Lai Xá. Đó cũng là cơ sở để giá trị làng nghề tiếp tục được giới thiệu với công chúng, nhất là những người trẻ đang làm quen với nhiếp ảnh hôm nay