Là một trong những làng nghề dệt lụa lâu đời của Việt Nam còn duy trì hoạt động, Vạn Phúc từ lâu đã trở thành biểu tượng của nghề thủ công truyền thống Hà Nội.

Giữ nghề trong nhịp sống hiện đại

Là một trong những làng nghề dệt lụa lâu đời của Việt Nam còn duy trì hoạt động, Vạn Phúc từ lâu đã trở thành biểu tượng của nghề thủ công truyền thống Hà Nội.

Nằm bên dòng sông Nhuệ, cách trung tâm Thủ đô khoảng 10km về phía Tây Nam, làng lụa Vạn Phúc hiện có hơn 4.000 hộ dân với khoảng 14.620 nhân khẩu. Khu vực làng nghề được quy hoạch bảo tồn và phát triển trên diện tích 54,68ha, theo định hướng kết hợp không gian sản xuất truyền thống với thương mại, dịch vụ và du lịch trải nghiệm.

Nghề dệt lụa Vạn Phúc có lịch sử hơn một thiên niên kỷ, gắn với thần phả về bà Ả Lã Đê Nương, người được dân làng tôn làm Thành hoàng. Tương truyền, vào khoảng giữa thế kỷ IX, bà đã truyền dạy cho người dân nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa, đặt nền móng cho nghề truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trải qua hàng trăm năm, lụa Vạn Phúc không chỉ là một sản phẩm thủ công mà đã trở thành một giá trị văn hóa đặc trưng, với nhiều dòng lụa, gấm và hệ thống hoa văn mang dấu ấn riêng.

Trong bối cảnh thị hiếu tiêu dùng thay đổi và sức ép cạnh tranh ngày càng lớn, những người làm nghề Vạn Phúc cũng không ngừng cải tiến kỹ thuật, đa dạng hóa mẫu mã để phù hợp hơn với nhu cầu hiện đại, song vẫn giữ những giá trị cốt lõi của nghề dệt truyền thống.

Nghệ nhân Trần Thị Ngọc Lan, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc cho biết, các cơ sở trong làng hiện từng bước chuyển sang sản xuất bán công nghiệp, sử dụng máy móc hỗ trợ ở một số công đoạn. Tuy vậy, những khâu quan trọng vẫn cần bàn tay và kinh nghiệm của người thợ để quyết định vẻ đẹp, độ tinh xảo và hình dáng hoa văn trên từng tấm lụa.

Ngay cả khi có máy móc hỗ trợ, người thợ vẫn phải thường xuyên theo dõi, điều chỉnh và xử lý kỹ thuật trong từng công đoạn. Để tạo nên một tấm lụa tơ tằm truyền thống, nghệ nhân phải trải qua nhiều khâu như kéo kén, guồng tơ, mắc cửi, nối cửi, dệt và nhuộm. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kinh nghiệm và độ chính xác cao.

Từ tấm lụa truyền thống đến sản phẩm của thị trường hiện đại

Sự thay đổi rõ nét của Vạn Phúc những năm gần đây nằm ở cách những người làm nghề đưa chất liệu lụa truyền thống vào đời sống hiện đại.

Nếu trước đây lụa chủ yếu được sử dụng để may áo cánh, áo dài hay áo sơ mi, thì nay chất liệu này đã hiện diện trong nhiều dòng sản phẩm như vest, váy thời trang, khăn quàng, túi xách, chăn, gối và các sản phẩm quà tặng.

Bên cạnh tơ tằm truyền thống, nhiều cơ sở cũng kết hợp thêm các chất liệu khác để tạo ra những dòng sản phẩm mới, phong phú hơn về mẫu mã, công năng và phân khúc thị trường. Đây là cách để làng nghề thích ứng với nhu cầu tiêu dùng mà không tách rời nền tảng kỹ thuật và bản sắc vốn có.

Lụa Vạn Phúc được biết đến với độ bền, bề mặt mềm mại cùng các họa tiết trang trí đối xứng, tinh tế. Hiện giá vải lụa tại làng dao động khoảng 100.000-250.000 đồng/m², tùy chất liệu và kỹ thuật dệt.

Lụa Vạn Phúc được biết đến với độ bền, bề mặt mềm mại cùng các họa tiết trang trí đối xứng, tinh tế. Hiện giá vải lụa tại làng dao động khoảng 100.000-250.000 đồng/m², tùy chất liệu và kỹ thuật dệt.

Phố Lụa Vạn Phúc tập trung hơn 150 gian hàng cùng khu chợ lụa, tạo thành không gian trưng bày, giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm khá tập trung. Mỗi cửa hàng có cách bài trí riêng, góp phần tạo nên không gian mua sắm đặc trưng cho du khách khi đến với làng nghề.

Điều đáng chú ý là Vạn Phúc không chỉ bán sản phẩm. Nhiều xưởng dệt, cơ sở thiết kế áo dài và nghệ nhân đã mở cửa đón khách tham quan, giới thiệu quy trình sản xuất, câu chuyện nghề và những giá trị ẩn sau mỗi tấm lụa.

Từ đó, nghề dệt từng bước được chuyển hóa thành tài nguyên cho phát triển du lịch trải nghiệm.

Đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển

Không chỉ có lịch sử lâu đời, Vạn Phúc còn là một trong những làng nghề ở Hà Nội giữ được tương đối rõ nét không gian sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt cộng đồng gắn với nghề truyền thống. Đây là lợi thế quan trọng để phát triển du lịch văn hóa làng nghề.

Làng mở cửa đón khách quanh năm. Trong đó, Tuần lễ Văn hóa - Du lịch làng nghề được tổ chức định kỳ vào tháng 11 là dịp thu hút đông du khách, với nhiều hoạt động biểu diễn, trưng bày và trải nghiệm quy trình làm lụa.

Đối với người dân Vạn Phúc, mỗi tấm lụa không chỉ là hàng hóa mà còn là kết quả của cả một chuỗi công đoạn từ trồng dâu, nuôi tằm, kéo kén, ươm tơ đến dệt. Trong từng sản phẩm là kinh nghiệm nghề nghiệp, sự khéo léo và vốn tri thức được truyền nối qua nhiều thế hệ.

Danh tiếng của lụa Vạn Phúc cũng đã sớm vượt ra ngoài phạm vi làng nghề. Sản phẩm từng xuất hiện tại các hội chợ quốc tế ở Marseille, Paris từ đầu thế kỷ XX và được xuất khẩu sang nhiều nước Đông Âu từ năm 1958.

Qua nhiều giai đoạn phát triển, Vạn Phúc được ghi nhận bằng nhiều danh hiệu, trong đó có Làng nghề truyền thống dệt lụa tơ tằm năm 2001, Thương hiệu vàng Thăng Long năm 2011 và Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023. Đầu năm 2025, làng nghề tiếp tục ghi dấu khi tham gia Mạng lưới các Thành phố Thủ công sáng tạo thế giới.

Mới đây, UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 3971/QĐ-UBND công nhận Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc, phường Hà Đông, là điểm du lịch. Đây không chỉ là thêm một danh hiệu, mà còn mở ra yêu cầu mới đối với việc tổ chức không gian, nâng cao chất lượng dịch vụ, hoàn thiện sản phẩm du lịch và bảo tồn cảnh quan làng nghề.

Nhiều sản phẩm với mẫu mã đa dạng

Việc đồng thời sở hữu giá trị di sản, sản phẩm thủ công đặc trưng và không gian làng nghề đang tạo cho Vạn Phúc một lợi thế khác biệt. Nếu trước đây nguồn thu chủ yếu đến từ sản xuất và kinh doanh lụa, thì nay giá trị của làng nghề có thể được mở rộng sang dịch vụ, trải nghiệm, văn hóa và du lịch.

Đó cũng là hướng phát triển phù hợp với định hướng công nghiệp văn hóa của Thủ đô: không đóng khung di sản trong bảo tồn, mà đưa di sản tham gia vào đời sống kinh tế đương đại.

Từ những khung cửi vẫn đều đặn vận hành đến những sản phẩm thời trang, không gian trải nghiệm và dòng khách du lịch ngày càng đa dạng, Vạn Phúc đang từng bước tìm cách để nghề cổ tiếp tục “sống” trong đời sống hiện đại. Giữ được tinh hoa của nghề, đồng thời tạo thêm giá trị mới từ chính di sản, là con đường để làng lụa nghìn năm tuổi tiếp tục khẳng định vị thế trong không gian văn hóa và kinh tế của Thủ đô.