Giữ nghề để giữ sinh kế và bản sắc

Tại xã Thường Tín, những làng nghề lâu đời vẫn giữ một vị trí quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội của người dân. Mỗi làng một nghề, một cách phát triển riêng, nhưng điểm chung là nghề truyền thống không chỉ tạo sinh kế mà còn trở thành một phần bản sắc của vùng quê.

Nghề điêu khắc Nhân Hiền có lịch sử từ khoảng thế kỷ XVII, hiện vẫn được khoảng 200 gia đình gìn giữ và phát triển, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.

Ở Nhân Hiền, tiếng đục, tiếng gõ vẫn vang lên đều đặn trong những xưởng điêu khắc. Từ những khối gỗ thô, qua bàn tay người thợ, các pho tượng, phù điêu và nhiều sản phẩm mỹ nghệ dần thành hình.

Theo Nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc, Chủ tịch Hội làng nghề điêu khắc Nhân Hiền, nghề điêu khắc tại địa phương đã hình thành từ thế kỷ XVII và được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong lịch sử, nhiều nghệ nhân của làng từng được cử vào kinh thành Huế tham gia xây dựng cung đình, lăng tẩm.

Trải qua hàng trăm năm, kỹ thuật chạm khắc của người Nhân Hiền vẫn được gìn giữ. Để có thể làm nghề thành thạo, người thợ phải trải qua quá trình học tập lâu dài. Nghệ nhân Hoàng Văn Kế cho biết, anh mất gần 10 năm học nghề từ các bậc cha chú. Với mỗi sản phẩm, tùy kích thước và yêu cầu về kỹ thuật, thời gian hoàn thiện có thể kéo dài từ nhiều ngày đến nhiều tháng.

Giá trị của sản phẩm vì thế không chỉ nằm ở vật liệu hay công lao động. Điều làm nên danh tiếng của Nhân Hiền chính là khả năng tạo nên thần thái, đường nét và "cái hồn" riêng cho từng tác phẩm.

Hiện thôn Nhân Hiền có khoảng 200 gia đình gắn bó với nghề điêu khắc. Sản phẩm ngày càng phong phú, từ những bức phù điêu nhỏ đến những pho tượng cao tới 5m. Các nghệ nhân của làng còn tham gia tạo tác nhiều tượng Phật, tượng La Hán, Hộ Pháp... phục vụ việc xây dựng, trùng tu đền, chùa tại nhiều địa phương.

Đáng chú ý, người dân Nhân Hiền không chỉ giữ kỹ thuật điêu khắc gỗ truyền thống mà còn từng bước mở rộng sang chất liệu đá để thích ứng với nhu cầu thị trường. Việc thay đổi chất liệu nhưng vẫn duy trì kỹ thuật thủ công và giá trị nghệ thuật cho thấy sức sống của một làng nghề nằm ở khả năng vừa bảo tồn, vừa thích nghi.

Các đại biểu tại Lễ ra mắt Bản đồ số xã Thường Tín, góp phần thúc đẩy chuyển đổi số và nâng cao hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp trên địa bàn.

Tại thôn Trát Cầu, xã Thường Tín, Hà Nội, làng nghề lại mang dáng vẻ khác. Từ nghề bật bông thủ công trước đây, người Trát Cầu đã từng bước cải tiến kỹ thuật, đầu tư máy móc, phát triển thành một vùng sản xuất chăn, ga, gối, đệm quy mô lớn. Những kỹ thuật làm chăn truyền thống vẫn được người cao tuổi nhắc lại như một phần ký ức của làng, nhưng bên cạnh đó đã xuất hiện các dây chuyền máy trần, máy thêu, máy sản xuất mút tấm, mút cây, ruột đệm...

Hiện nay, 100% người dân thôn Trát Cầu tham gia sản xuất, kinh doanh chăn, ga, gối, đệm. Toàn làng có khoảng 80 doanh nghiệp, công ty cùng hàng trăm cơ sở sản xuất hộ gia đình. Từ tháng 9 đến cuối năm, không khí sản xuất càng trở nên nhộn nhịp, với những chuyến xe vận chuyển hàng hóa ra vào liên tục và các cửa hàng giới thiệu sản phẩm hoạt động sôi động.

Phó Bí thư Chi bộ thôn Trát Cầu Nguyễn Trọng Vinh cho biết, những năm qua, người dân làng nghề đã nhanh nhạy nắm bắt nhu cầu thị trường, từng bước đổi mới sản xuất. Từ sản phẩm chăn bông truyền thống, Trát Cầu đã phát triển đa dạng các mặt hàng chăn, ga, gối, đệm với nhiều kiểu dáng, mẫu mã, vừa nâng cao giá trị sản phẩm, tạo thu nhập ổn định cho người dân, vừa góp phần gìn giữ và phát huy nghề truyền thống.

Nhịp sản xuất ở Trát Cầu diễn ra sôi động quanh năm, đặc biệt từ tháng 9 đến những tháng cuối năm, khi nhu cầu thị trường tăng cao. Những chuyến xe chở hàng nối nhau ra vào, tiếng máy sản xuất vang lên từ các xưởng, hộ gia đình, tạo nên không khí nhộn nhịp đặc trưng của làng nghề. Hiện 100% người dân trong thôn tham gia sản xuất, kinh doanh chăn, ga, gối, đệm, đưa nghề truyền thống trở thành sinh kế chủ yếu và động lực phát triển kinh tế của địa phương.

Động lực xây dựng nông thôn mới

Thu nhập từ các làng nghề đang góp phần cải thiện đời sống người dân, tạo việc làm tại chỗ và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn. Theo thông tin từ địa phương, tại thôn Trát Cầu, xã Thường Tín, các cơ sở sản xuất, kinh doanh chăn, ga, gối, đệm quy mô nhỏ có thể đạt thu nhập khoảng 200 - 400 triệu đồng mỗi năm; những cơ sở, doanh nghiệp có quy mô lớn đạt mức cao hơn.

Làng nghề phát triển mang theo công việc cho nhiều người dân địa phương và khu vực lân cận.

Ông Nguyễn Trọng Vinh, Phó Bí thư Chi bộ thôn Trát Cầu, cho biết ông là thế hệ thứ ba trong gia đình theo nghề. Theo lời kể của các thế hệ đi trước, khoảng những năm 1980, nghề từng gặp nhiều khó khăn, không ít gia đình phải bỏ nghề. Tuy nhiên, với quan niệm “Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay”, nhiều hộ vẫn tìm cách duy trì sản xuất, từng bước cải tiến kỹ thuật và thích ứng với nhu cầu thị trường.

Trải qua nhiều thăng trầm, đến nay Trát Cầu đã trở thành một trong những đầu mối sản xuất, kinh doanh chăn, ga, gối, đệm lớn. Những tuyến đường trong làng hiện có nhiều cửa hàng, cơ sở sản xuất và điểm giới thiệu sản phẩm. Các mặt hàng cũng ngày càng đa dạng, từ chăn, ga, gối, đệm sử dụng theo mùa đến nhiều dòng sản phẩm ở các phân khúc khác nhau, đáp ứng nhu cầu ngày càng phong phú của thị trường.

Nếu Trát Cầu cho thấy sức bật của một làng nghề từ việc đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất và thị trường thì Nhân Hiền lại khẳng định giá trị của nghề truyền thống thông qua tay nghề và bản sắc văn hóa. Hiện thôn Nhân Hiền có khoảng 200 gia đình gắn bó với nghề điêu khắc. Từ những sản phẩm điêu khắc gỗ truyền thống, người dân đã từng bước mở rộng sang điêu khắc đá, đa dạng mẫu mã, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của khách hàng.

So với sản phẩm của các hãng sản xuất lớn trong nước, sản phẩm làng nghề Trát Cầu không thua kém về mẫu mã, chất lượng, giá thành lại rất cạnh tranh.

Theo Nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc, Chủ tịch Hội làng nghề điêu khắc Nhân Hiền, nghề điêu khắc đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ và trở thành sinh kế của nhiều gia đình. Để duy trì và phát triển làng nghề, cùng với gìn giữ kỹ thuật truyền thống, người thợ cũng phải không ngừng sáng tạo, nâng cao chất lượng và tìm hướng đưa sản phẩm đến gần hơn với thị trường.

Chính quyền địa phương cũng đang phối hợp với các nghệ nhân, hộ sản xuất đẩy mạnh quảng bá sản phẩm thông qua trưng bày, triển lãm, livestream bán hàng; đồng thời khuyến khích ứng dụng khoa học kỹ thuật, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, an toàn lao động và phòng, chống cháy nổ.

Hiện nay, nhiều làng nghề không chỉ là nơi lưu giữ những kỹ năng, kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ mà còn đang trở thành nguồn lực quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn. Nghề truyền thống tạo việc làm, nâng cao thu nhập, thúc đẩy sản xuất, kinh doanh và góp phần giữ gìn những giá trị văn hóa đặc trưng của mỗi vùng quê.

Trong quá trình xây dựng nông thôn mới, phát huy giá trị làng nghề vì thế không chỉ là câu chuyện “giữ nghề”, mà còn là bài toán tổ chức lại sản xuất, đổi mới công nghệ, mở rộng thị trường và nâng cao chất lượng môi trường sống. Khi truyền thống được tiếp nối bằng những phương thức sản xuất và kinh doanh phù hợp với nhu cầu mới, các làng nghề sẽ tiếp tục tạo thêm sinh kế, làm giàu cho người dân và góp phần hình thành diện mạo nông thôn Hà Nội ngày càng văn minh, hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc.