Song không mấy người biết Bát Tràng còn là một làng văn với 9 người đỗ đại khoa (1 trạng nguyên và 8 đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân), hàng trăm người đỗ trung khoa, tiểu khoa; hay là giám sinh, nho sinh trong quá trình học và thi cử Nho học thời phong kiến. Nổi bật trong số đó là Trạng nguyên Giáp Hải (1507-1586) nhà Mạc; Tiến sĩ Vương Thì Trung (1537-1593) nhà Mạc; Tiến sĩ Trần Thiện Thuật (1659-?) nhà Hậu Lê; Tiến sĩ Nguyễn Đăng Liên (1676-1721) nhà Hậu Lê; Tiến sĩ Nguyễn Đăng Cẩm (1678-1736) nhà Hậu Lê; Tiến sĩ Lê Hoàn Viện (1688-?) nhà Hậu Lê; Tiến sĩ Lê Hoàn Hạo (1699-?) nhà Hậu Lê; Lê Danh Hiển (1757-?) nhà Hậu Lê; Tiến sĩ Vũ Văn Tuấn (1804-1860) nhà Nguyễn.

Bát Tràng thành làng khoa bảng…

Bởi trước hết làng hội tụ đủ các yếu tổ về “địa lợi”. Bát Tràng vốn thuộc huyện Gia Lâm, huyện đứng đầu về khoa mục của phủ Thuận An (Thuận Thành) xưa; văn học thì tương đương với phủ Từ Sơn, cùng trấn Kinh Bắc xưa; theo Lịch triều hiến chương loại chí thì có thói quen đều chuộng văn nhã, phong tục, nhân vật hơn cả trong một xứ. Bát Tràng lại nằm ở cuối Kinh Bắc, kề cận Thăng Long, là vùng đất “nghìn năm văn hiến”, kinh tế phát triển, người hiền tài nhiều, con người có nhiều điều kiện thuận lợi để học hành, phát triển tài năng.

Thứ nữa, với vị trí “Nhất cận thị, nhị cận giang, tam cận lộ”, Bát Tràng có nhiều điều kiện để phát triển các nghề thủ công và buôn bán. Nghề gốm và nghề buôn giúp cho số đông người làng có được đời sống kinh tế ổn định, tạo điều kiền thuận lợi cho con em ăn học. Người Bát Tràng từng tổng kết: Nghề (gốm, buôn) -> Tiền -> Học -> Làm quan.

Cuối cùng, như nhiều làng quê khác, Bát Tràng có chế độ khuyến học tương đối thỏa đáng. Hội làng xưa có 4 chiếu ở nơi trang trọng nhất trong đình, trong đó chiếu thứ 2 dành cho những người đỗ tiến sĩ, khi không có người đỗ thì chiếu đó vẫn để trống. Những người đỗ tiến sĩ sau khi mất, vào ngày giỗ được lý trưởng thay mặt làng mang 1 chai rượu đến thắp hương. Xưa kia, tuần phiên làng ngoài việc bảo vệ trị an còn có trách nhiệm giúp các kỳ mục, chức dịch đôn đốc việc học của học trò trong làng. Các tuần phiên phải nắm vững những nhà nào trong làng có người đang đi học, học đến lớp mấy. Đến trống canh hai, tuần phiên đi qua nhà các học trò mà thấy vắng tiếng đọc sách phải báo cho các kỳ mục. Hôm sau, người học trò đó bị nhắc nhở.

Đấy chính là những điều kiện thuận lợi và cũng là động cơ để các sĩ tử cố gắng dùi mài kinh sử và quyết tâm thi đỗ. Điều đó cũng là động cơ để các gia đình động viên, khích lệ và tạo điều kiện cho con em ăn học. Nhiều gia đình khi cần vẫn sẵn sang bán cả nhà cửa để có tiền cho con em ăn học.

Văn chỉ - nơi khích lệ người làng Bát học hành

Văn chỉ vốn là di tích có nguồn gốc Trung Hoa, thờ Khổng Tử (cùng các học trò của ông) - người sáng lập và phát triển Nho giáo, hệ tư tưởng chính thống của nhà nước phong kiến.

Nhà nước phong kiến Việt Nam cũng lấy Nho giáo làm hệ tư tưởng chính, nên ở nhiều làng quê cũng có di tích này. Song ngoài Khổng Tử, văn chỉ còn thờ Chu Văn An - người thầy Nho học tiêu biểu cùng các vị đỗ đạt của từng địa phương. Theo học giả Phan Kế Bính, di tích Nho giáo này trong các làng Việt gọi chung là văn chỉ (nếu để lộ thiên), còn nếu có nhà lợp mái thì gọi là văn từ. Và đây cũng chính là điều đặc biệt ở làng Bát Tràng khi mà di tích tôn vinh Nho giáo, Nho học này có nhà thờ song người làng vẫn quen gọi là Văn chỉ. Có lẽ việc lập nhà thờ liên quan nhiều đến quan niệm của người mỗi làng về thế đất và do nguồn lực tài chính của làng.

Văn chỉ làng Bát Tràng không rõ được dựng từ bao giờ. Phía trên cổng chính Tam quan có 3 chữ Hán “Ngưỡng di cao” , nghĩa là nhìn lên phía trên cao vời vợi - một ý trong Luận ngữ. Điều này nhắc nhở người làng Bát Tràng rằng đường học rộng và cao, phải luôn phấn đấu vươn lên cao hơn.

Tại sân Văn chỉ cạnh cổng Tam quan có một tấm bia khổ lớn, đặt trên mình một con rùa. Bia để trắng, không khắc chữ. Đây cũng là một điểm thể hiện tính cách, ý chí của người làng Bát Tràng. Ở phần lớn làng Việt khác, tại văn chỉ hoặc văn từ đều có bia khắc bài văn ca ngợi truyền thống học hành của làng và khắc họ tên, học vị, khoa đỗ, chức quan của những người trong làng đỗ đại khoa, trung khoa, tiểu khoa. Song văn chỉ của làng Bát Tràng, bia không ghi danh các vị đỗ đạt. Theo các cụ cao niêm trong làng, điều này cùng với ba chữ “Ngưỡng di cao” ở cổng chính, ngụ ý nhắc nhở các thế hệ phải luôn phấn đấu, không được tự mãn với thành tích của chính mình. Việc khắc tên trên bia sẽ dễ làm con người thỏa mãn với những gì đã đạt được.

Văn chỉ làng Bát Tràng thờ Khổng Tử, “Tứ phối” (4 học trò có công phát triển tư tưởng của Khổng Tử là Nhan Tử, Tăng Tử, Tử Tư và Mạnh Tử), Thập triết (10 vị học trò đời kế tiếp “Tứ phối”), Thất thập nhị hiền (72 học trò sau đời Thập triết), các vị đại khoa, trung khoa, tiểu khoa, những “tiên nho, tiên hàng” của làng.

Trong các sinh hoạt ở văn chỉ, chỉ những người đỗ tú tài trở lên mới được vào dự; còn bình thơ, bàn việc học hành, biểu dương thành đạt thì là “quyền riêng” của những người có khoa mục. Đầu thế kỷ 20, khi giáo dục và khoa cử Nho học suy giảm nên ngoài các vị khoa mục, những người có bằng sắc các cấp học cũng được dự sinh hoạt. Văn chỉ chia thành hai bên. Bên hữu dành cho các vị khoa mục Hán học, phẩm hàm, người có bằng sư phạm, sơ học yếu lược trở lên. Bên tả dành cho các sắc mục, chánh phó tổng bá hộ, lý phó trưởng đương chức. Hiện nay, Văn chỉ là trung tâm khuyến học của làng Bát Tràng.

Tại văn chỉ, vào ngày Đinh của tuần đầu theo cách chia của người xưa (Thượng Đinh) trong tháng Hai và tháng Tám, hội tư văn của làng tổ chức tế lễ để cầu mong cho làng có thêm nhiều người đi học và đỗ đạt. Từ đầu thế kỷ 20, ngày thường văn chỉ là nơi học của trẻ trong làng.

Đặng Huy