Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, Bà Đào Thị Khương chính là người có công khai mở và truyền dạy nghề làm hương cho dân làng Cao Thôn. Bà học được bí quyết làm hương xạ khi đi xa và mang những tinh túy ấy về dạy lại cho người dân trong thôn. Để tưởng nhớ công ơn bà, người dân thôn Cao đã lập nhà thờ tổ và tôn xưng bà là "Bà tổ nghề hương." Hằng năm, vào ngày 22 tháng 8 âm lịch, dân làng tổ chức giỗ Tổ nghề, thắp nén hương tưởng nhớ bậc tiền nhân đã mang lại sự ấm no cho quê hương.

Nghề làm hương ở Cao Thôn có lịch sử lâu đời, bắt nguồn từ khoảng cuối thế kỷ XVIII.

Điều đặc biệt tạo nên danh tiếng của hương trầm Cao Thôn chính là bí quyết gia truyền kết hợp tinh túy từ các nguyên liệu tự nhiên. Hương Cao Thôn được làm từ 36 đến 40 loại thảo mộc, chủ yếu là các vị thuốc Bắc quý như quế chi, hoàng đàn, hồi, hương bài, đinh hương, cam thảo, và nhiều loại khác. Ông Nguyễn Như Khanh, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Hương xạ Thôn Cao, cho biết: "Mỗi sản phẩm hương được làm ra là sự kết hợp của nhiều vị thuốc, giống như một thang thuốc bắc, hòa quyện để tạo nên mùi hương đặc trưng của làng nghề Cao Thôn. Khi khách hàng dùng sản phẩm, họ mới cảm nhận được giá trị và chất lượng thực sự."

Các nguyên liệu này không chỉ được lựa chọn kỹ lưỡng, mà còn phải đảm bảo an toàn cho sức khỏe người sử dụng. Quá trình làm hương vẫn giữ nguyên tính thủ công, tỉ mỉ, từ việc chọn nguyên liệu, nghiền bột, trộn hương liệu, cho đến công đoạn se hương trên các que tăm được làm từ cây lồ ô (luồng) thay vì cây tre như trước kia. Cây lồ ô có độ thẳng và độ bền cao, giúp nén hương cháy đều và không bị cong vênh.

Hương Cao Thôn được làm hoàn toàn từ các loại thảo mộc tự nhiên, đặc biệt là sự kết hợp của khoảng từ 36 - 40 vị thuốc Bắc. Ảnh: Báo Hưng Yên

Mỗi sáng sớm, âm thanh sản xuất hương lại vang lên khắp làng, tạo nên không khí rộn ràng. Các chuyến xe chở nguyên liệu đi về tấp nập, còn các khoảng đất trống trong thôn được tận dụng để phơi hương. Hiện nay, thôn Cao có gần 100 hộ sản xuất hương, thu hút khoảng 300 lao động, trong đó có hàng chục cơ sở sản xuất quy mô lớn. Thu nhập của người lao động dao động từ 4 đến 7 triệu đồng mỗi tháng, góp phần không nhỏ vào việc cải thiện đời sống người dân địa phương.

Anh Mai Xuân Mạnh, chủ cơ sở sản xuất hương lớn tại thôn, là thế hệ thứ tư kế nghiệp nghề làm hương. Anh cho biết, gia đình anh sản xuất đa dạng các loại hương, từ hương nén, hương vòng, đến hương sào phục vụ nhu cầu tâm linh và các loại hương trầm tạo mùi thơm dễ chịu cho không gian sống và làm việc.

Quy trình làm hương vẫn giữ được nét thủ công tỉ mỉ, từ khâu chọn nguyên liệu, nghiền bột, trộn bột, se hương trên những que tăm này, đến công đoạn phơi hoặc sấy hương.

Làng hương Cao Thôn không chỉ là một làng nghề, mà còn là một phần hồn của văn hóa Việt

Để duy trì và phát triển sản phẩm, người dân Cao Thôn không ngừng cải tiến mẫu mã, ứng dụng khoa học kỹ thuật vào quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng và quảng bá sản phẩm. Hương Cao Thôn luôn được yêu thích vì có mùi thơm thanh tao, nhẹ nhàng, cháy đều và đậu tàn, không chỉ được tiêu thụ rộng rãi trong nước mà còn bước đầu xuất khẩu ra nước ngoài.

Đồng chí Nguyễn Ngọc Hoan, Chủ tịch UBND xã Bảo Khê (cũ), cho biết địa phương đang lên kế hoạch phát triển làng nghề theo hướng liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm gắn với du lịch. Đây là bước đi quan trọng để mở rộng quy mô sản xuất, phát triển nghề truyền thống, đem lại giá trị kinh tế cao cho người dân và góp phần phát triển du lịch địa phương.