Tái cấu trúc nghề truyền thống theo hướng hiện đại

Không phải ngẫu nhiên mà vùng đất Sinh Dược từ lâu đã được xem là “vùng đất thuốc”. Nằm trong vùng đệm của rừng đặc dụng Hoa Lư, là nơi ghi nhận 677 loài thực vật, trong đó có 311 loài dược liệu và 10 loài quý hiếm, khu vực này sở hữu nguồn tài nguyên sinh học phong phú hiếm có. Hệ sinh thái bán sơn địa với thổ nhưỡng đặc thù đã tạo điều kiện cho nhiều loài cây thuốc sinh trưởng tự nhiên, tích tụ dược tính cao.

Xã viên HTX Sinh Dược giới thiệu và hướng dẫn các công đoạn làm xà phòng thảo dược cho du khách.

Không chỉ dừng lại ở giá trị tự nhiên, Sinh Dược còn mang chiều sâu văn hóa - lịch sử gắn với Danh y Nguyễn Minh Không. Truyền thuyết về hành trình tìm thuốc chữa bệnh cho Vua không đơn thuần là câu chuyện dân gian, mà còn phản ánh truyền thống y học bản địa đã tồn tại và phát triển qua nhiều thế kỷ. Những bài thuốc, kinh nghiệm sử dụng thảo dược được truyền lại trong dân gian chính là vốn quý để hình thành nghề thuốc nam tại địa phương.

Tuy nhiên, trong suốt một thời gian dài, nguồn tài nguyên dược liệu này chưa được khai thác tương xứng. Việc sản xuất manh mún, thiếu liên kết khiến giá trị gia tăng thấp, thậm chí đứng trước nguy cơ mai một khi lớp trẻ rời bỏ nghề truyền thống.

Sự ra đời của Hợp tác xã Sinh Dược năm 2014 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong việc tổ chức lại sản xuất. Từ 7 thành viên ban đầu, Hợp tác xã đã phát triển lên hơn 30 thành viên, hình thành 3 xưởng sản xuất cùng vùng nguyên liệu gần 7 ha được quy hoạch theo hướng an toàn.

Điểm cốt lõi trong mô hình của Hợp tác xã Sinh Dược không chỉ là mở rộng quy mô, mà là xây dựng chuỗi giá trị khép kín từ trồng trọt, thu hái, sơ chế đến chế biến và tiêu thụ. Mỗi công đoạn đều được kiểm soát chặt chẽ, vừa đảm bảo chất lượng sản phẩm, vừa nâng cao giá trị dược liệu.

Từ số ít các sản phẩm ban đầu, đến nay hợp tác xã đã phát triển hơn 70 dòng sản phẩm phục vụ chăm sóc sức khỏe, làm đẹp. Mỗi năm, đơn vị tiêu thụ hàng nghìn tấn nguyên liệu, cho thấy quy mô sản xuất đã vượt xa phạm vi làng nghề truyền thống.

Giao thoa giữa truyền thống và công nghệ

Một trong những yếu tố tạo nên thành công của Hợp tác xã Sinh Dược là khả năng kết hợp hài hòa giữa phương pháp truyền thống và công nghệ hiện đại. Các bài thuốc dân gian được nghiên cứu, chuẩn hóa và chuyển hóa thành sản phẩm tiện dụng, phù hợp với đời sống hiện đại.

Xe trâu - một phương tiện mộc mạc của làng quê Việt trở thành trải nghiệm độc đáo với du khách quốc tế.

Hợp tác xã đã đầu tư đồng bộ hệ thống máy móc như máy sấy, máy sao, máy phối trộn, dây chuyền cắt xà phòng…, vận hành theo tiêu chuẩn ISO. Không chỉ dừng ở kỹ thuật, Sinh Dược còn chú trọng “kể chuyện sản phẩm” thông qua bao bì, thiết kế và yếu tố văn hóa. Những sản phẩm như muối ngâm chân, xà phòng thảo dược hay tinh dầu không chỉ phục vụ nhu cầu sử dụng mà còn gợi nhớ về lối sống gắn bó với thiên nhiên của người Việt.

Đặc biệt, dòng sản phẩm từ lá bồ đề là minh chứng rõ nét cho sự sáng tạo. Từ nguyên liệu tự nhiên, các nghệ nhân đã tạo nên những sản phẩm mang giá trị nghệ thuật và tâm linh, góp phần nâng tầm giá trị dược liệu thành sản phẩm văn hóa.

Anh Vũ Trung Đức, Giám đốc Hợp tác xã Sinh Dược cho biết, tận dụng nguồn dược liệu bản địa, Hợp tác xã đã ứng dụng đồng thời phương pháp truyền thống và công nghệ hiện đại để tạo ra các sản phẩm chất lượng, không chỉ phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe mà còn mang đậm yếu tố văn hóa. Các sản phẩm đều dán tem truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Hiện nay, làng nghề tập trung phát triển toàn diện các hoạt động từ trồng và bảo tồn dược liệu, chiết xuất tinh dầu, chế biến sản phẩm, đến nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, gắn với phát triển du lịch và thủ công mỹ nghệ.

Mở rộng không gian phát triển: Từ sản xuất đến du lịch trải nghiệm

Trong bối cảnh du lịch Ninh Bình phát triển mạnh, việc gắn sản xuất với trải nghiệm được xem là hướng đi chiến lược. Trên diện tích hơn 2.000 m², Hợp tác xã Sinh Dược đã xây dựng không gian trải nghiệm gồm khu trưng bày, thăm cánh đồng dược liệu, khu tắm thảo dược, phòng tranh, khu ẩm thực và homestay.

Du khách đến đây không chỉ tham quan mà còn trực tiếp trải nghiệm quy trình sản xuất, từ nhận diện cây thuốc đến chế biến sản phẩm. Các dịch vụ như tắm thảo dược, ngâm chân hay làm thủ công giúp nâng cao giá trị trải nghiệm, tạo sự khác biệt so với các sản phẩm du lịch thông thường.

Trao đổi về định hướng phát triển du lịch, anh Vũ Trung Đức cho biết, Hợp tác xã đang hướng tới mở rộng mạnh mẽ các hoạt động trải nghiệm gắn với thiên nhiên, đặc biệt là các chương trình mang tính giáo dục dành cho học sinh, sinh viên trong và ngoài địa phương.

Nét mộc mạc, gần gũi của văn hóa làng quê được thể hiện qua từng sản phẩm của Hợp tác xã Sinh Dược.

Theo anh Đức, phát triển bền vững cần bắt đầu từ thế hệ trẻ. Thông qua các hoạt động như tham quan cánh đồng dược liệu, tìm hiểu về cây thuốc, về truyền thống và cách người dân khai thác lợi thế địa phương để tạo ra sản phẩm, dịch vụ, các em học sinh không chỉ có thêm kiến thức thực tiễn mà còn được nuôi dưỡng tình yêu với thiên nhiên và quê hương.

“Chúng tôi mong muốn những trải nghiệm ấy sẽ góp phần lan tỏa các giá trị tích cực, giúp các em hiểu hơn về sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên, từ đó hình thành ý thức trân trọng và gìn giữ những điều giản dị nhưng bền vững trong cuộc sống”, anh Đức chia sẻ.

Hiện tại, Hợp tác xã đã tạo việc làm cho hơn 70 lao động địa phương, với thu nhập ổn định từ 6 - 15 triệu đồng/tháng. Quan trọng hơn, mô hình đã góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người dân. Từ khai thác tự nhiên sang trồng và bảo tồn có kế hoạch; từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết chuỗi; từ bán nguyên liệu thô sang chế biến tinh, đó là những chuyển biến mang tính căn bản. Ở góc độ môi trường, việc phát triển dược liệu theo hướng bền vững giúp bảo vệ hệ sinh thái rừng, hạn chế khai thác quá mức. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học ngày càng rõ nét.

Việc làng Sinh Dược được công nhận danh hiệu Làng nghề năm 2022 là bước đệm quan trọng để mở rộng quy mô và nâng cao vị thế. Tuy nhiên, thách thức đặt ra không nhỏ: làm sao vừa tăng trưởng, vừa giữ được bản sắc.

Theo chia sẻ của anh Vũ Trung Đức, định hướng của Hợp tác xã Sinh Dược trong thời gian tới là tiếp tục mở rộng vùng nguyên liệu, đầu tư công nghệ, đa dạng hóa sản phẩm và phát triển thị trường, đặc biệt là thương mại điện tử và xuất khẩu. Song song với đó là bảo tồn tri thức bản địa và phát triển du lịch trải nghiệm là yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị khác biệt.

Từ một làng nghề nhỏ dưới chân núi, Hợp tác xã Sinh Dược hôm nay đã trở thành minh chứng sinh động cho việc phát triển kinh tế dựa trên nền tảng văn hóa và tài nguyên bản địa. Trong bối cảnh nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, mô hình này cho thấy một hướng đi khả thi là giữ gìn để phát triển và phát triển để bảo tồn.