Trải nghiệm làm nón tại làng Chuông

Trong bối cảnh chuyển đổi số, các làng nghề truyền thống tại Hà Nội – nơi vốn là cái nôi di sản với hơn 1.350 làng nghề, làng có nghề đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng do bài toán thiếu hụt lực lượng kế nghiệp trẻ. Thực trạng này lộ rõ tại làng thêu Quất Động, nơi từng có truyền thống thêu tay hơn 400 năm nhưng nay chỉ còn 1 - 2 hộ giữ lửa nghề, số còn lại đã bỏ xưởng để tìm sinh kế khác. Tình hình tương tự diễn ra tại làng sơn mài Hạ Thái; dù số hộ giữ nghề đạt gần 40%, song lực lượng lao động chủ chốt đều ở độ tuổi từ 35 đến 70, hầu như vắng bóng người trẻ.

Nặn gốm ở Bát Tràng luôn thu hút đông đảo khách du lịch ghé thăm và trải nghiệm

Nguyên nhân cốt lõi của làn sóng dịch chuyển này xuất phát từ sức ép kinh tế và đặc thù công việc. Sự xuất hiện của các nhà máy hiện đại ở vùng ngoại thành với mức lương ổn định từ 8 - 10 triệu đồng/tháng đã hút trọn lao động trẻ, bỏ xa mức thu nhập bấp bênh chỉ từ 100.000 đến 200.000 đồng/ ngày tại các xưởng thủ công. Bên cạnh đó, áp lực từ tính chất công việc nặng nề, đòi hỏi kỹ thuật khắt khe, thời gian đứng xưởng dài và tổn hại sức khỏe cũng khiến giới trẻ chùn bước. Ngoài ra, sự phát triển của công nghệ và máy móc (như thêu công nghiệp) tạo ra áp lực cạnh tranh khổng lồ về năng suất và giá thành, đẩy sản phẩm thủ công vốn mất nhiều tháng hoàn thiện vào thế khó. Sự “vênh nhau” về tư duy giữa các nghệ nhân muốn giữ nếp cũ và thế hệ trẻ muốn đổi mới sáng tạo cũng là rào cản khiến việc giữ chân người trẻ trở nên nan giải khi 80% sản phẩm vẫn giữ nguyên mẫu mã cũ.

Để thích ứng và tự cứu mình, nhiều làng nghề đã chủ động chuyển mình thay đổi tư duy sản xuất. Tại Quất Động, các xưởng bắt đầu kết hợp thêu áo dài thời trang, gối thay vì chỉ thêu tranh. Tại Hạ Thái, sản phẩm được đa dạng hóa thành bình hoa, khay trà, hộp quà, đồng thời phân tách rõ hai phân khúc: xuất khẩu tối giản để hạ giá thành và nội địa cao cấp vẽ tay tỉ mỉ. Các mô hình workshop trải nghiệm thêu thùa, vẽ sơn mài cho du khách cũng nhen nhóm phát triển nhằm quảng bá văn hóa. Tuy nhiên, những đổi mới này mới chỉ giải quyết được phần ngọn của bài toán thương mại, chưa thể xử lý dứt điểm điểm nghẽn già hóa nguồn nhân lực.

Trước những thách thức bủa vây, các làng nghề Hà Nội cần những chính sách đào tạo mang tính đột phá và các chương trình kết nối nghề nghiệp bài bản. Việc liên kết giữa địa phương, cơ sở sản xuất và hệ thống trường học không chỉ dừng lại ở việc dạy nghề truyền thống, mà phải tích hợp cả kỹ năng ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số vào sản xuất và tiêu thụ. Khi người trẻ được tạo điều kiện, được hướng nghiệp rõ ràng và nhìn thấy tương lai kinh tế vững chắc từ chính di sản quê hương, họ mới tự tin bám nghề. Chỉ khi đó, thế hệ trẻ mới có thể trở thành cầu nối, ứng dụng tri thức thời đại để thổi sinh khí mới vào dòng chảy truyền thống, giúp các làng nghề vừa giữ gìn được giá trị cốt lõi, vừa phát triển mạnh mẽ trong kỷ nguyên số.