Cỏ tế sau khi thu hoạch được người thợ Lưu Thượng đem đi phơi để đạt được độ dẻo dai lý tưởng và giữ được sắc nâu vàng óng đặc trưng.

Trải qua hàng trăm năm thăng trầm của lịch sử, từ một công việc tranh thủ lúc nông nhàn, nghề đan cỏ tế nơi đây đã phát triển thành một làng nghề thủ công mỹ nghệ nổi tiếng. Không chỉ tạo sinh kế bền vững cho hàng ngàn hộ dân, Lưu Thượng còn là nơi gìn giữ, trao truyền những giá trị tinh hoa của một vùng quê thuần nông, góp phần khẳng định vị thế của sản phẩm thủ công Việt Nam trên trường quốc tế.

Nằm ven dòng sông Hồng chở nặng phù sa, Lưu Thượng vốn là vùng đất có truyền thống nông nghiệp lâu đời. Tận dụng nguồn sản vật thiên nhiên sẵn có, từ nhiều thế Nghề đan cỏ tế Lưu Thượng Dấu ấn thủ công truyền thống hệ trước, người dân nơi đây đã biết sử dụng cây cỏ tế mọc hoang dã để đan lát thành các vật dụng sinh hoạt hằng ngày như làn, túi, khay, hộp đựng đồ. Theo các bậc cao niên trong làng, ban đầu sản phẩm làm ra chỉ để phục vụ nhu cầu tối thiểu trong gia đình và trao đổi nội vùng. Tuy nhiên, nhờ đôi bàn tay khéo léo, óc thẩm mỹ thiên bẩm và tinh thần kiên trì học hỏi, người thợ Lưu Thượng đã không ngừng cải tiến kỹ thuật, biến những cọng cỏ thô sơ thành những tác phẩm nghệ thuật tinh xảo, mẫu mã đa dạng. Qua thời gian, nghề đan cỏ tế được truyền từ đời ông bà, cha mẹ sang con cháu, dần hình thành nên một làng nghề truyền thống mang bản sắc độc bản, không thể trộn lẫn.

Để làm nên danh tiếng của thương hiệu Lưu Thượng, yếu tố đầu tiên phải kể đến là nguồn nguyên liệu đặc trưng. Cỏ tế là loại cây thân mềm thuộc họ cói, sinh trưởng mạnh mẽ ở những vùng đất ẩm ướt. Sau khi thu hoạch, cỏ tế được đem phơi dưới ánh nắng tự nhiên để đạt được độ dẻo dai lý tưởng và giữ được sắc nâu vàng óng ả đặc trưng. Việc lựa chọn nguyên liệu đòi hỏi sự tinh tế và kinh nghiệm dày dặn của người thợ; những sợi cỏ được chọn phải đều đặn, không bị gãy gập hay sâu bệnh. Tiếp đó, cỏ được phân loại kỹ lưỡng theo độ dài, độ mềm và sắc độ để phục vụ cho từng công đoạn chế tác riêng biệt.

Từ nguyên liệu thô sơ ban đầu, người dân đã sáng tạo ra các sản phẩm thủ công khéo

Trong bối cảnh hiện đại, bên cạnh màu sắc mộc mạc nguyên bản, các cơ sở sản xuất tại Lưu Thượng còn ứng dụng kỹ thuật nhuộm cỏ bằng các loại phẩm màu an toàn, thân thiện với sức khỏe nhằm đáp ứng thị hiếu thẩm mỹ ngày càng đa dạng của thị trường.

Quy trình sản xuất ra một sản phẩm cỏ tế hoàn chỉnh là một chuỗi các công đoạn vô cùng công phu, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ tuyệt đối. Sau bước thu hoạch, phơi khô và phân loại, cỏ tế phải trải qua quá trình xử lý chống nấm mốc nghiêm ngặt để đảm bảo độ bền tối đa khi sử dụng trong các môi trường khí hậu khác nhau. Công đoạn nhuộm màu và tạo hoa văn trang trí sẽ được thực hiện ngay sau đó nếu sản phẩm có yêu cầu thiết kế đặc biệt. Tiếp đến, người thợ bắt đầu công đoạn đan khung và tạo hình sản phẩm. Đây được coi là bước cốt lõi, quyết định phom dáng và chất lượng của thành phẩm. Từng sợi cỏ mềm mại được đan cài xen kẽ một cách đều đặn, chặt chẽ nhưng vẫn giữ được độ thanh thoát, mềm mại cho sản phẩm. Khi phần đan lát hoàn thành, sản phẩm tiếp tục được chỉnh sửa, cắt bỏ các sợi thừa, kiểm tra chất lượng khắt khe trước khi đóng gói xuất xưởng. Mỗi một chiếc giỏ, chiếc khay ra đời đều là một tác phẩm chứa đựng tâm huyết và sự tài hoa của người nghệ nhân.

Đa dạng về sản phẩm chính là điểm mạnh giúp làng nghề Lưu Thượng đứng vững trước làn sóng thị trường. Từ nguyên liệu thô sơ ban đầu, người dân đã sáng tạo ra hàng trăm chủng loại mặt hàng phong phú. Bên cạnh các sản phẩm truyền thống phục vụ đời sống thường nhật như làn đi chợ, giỏ đựng đồ, thảm trải, mũ nón hay túi xách, làng nghề còn phát triển mạnh các dòng sản phẩm mỹ nghệ cao cấp phục vụ trang trí nội thất như đèn trang trí, giỏ hoa nghệ thuật, hộp quà tặng sang trọng. Đặc biệt, điểm cộng lớn nhất của sản phẩm cỏ tế Lưu Thượng chính là tính thân thiện với môi trường.

Khi xu hướng tiêu dùng xanh và giảm thiểu rác thải nhựa đang trở thành làn sóng mạnh mẽ trên toàn cầu, các sản phẩm có nguồn gốc hoàn toàn tự nhiên, có khả năng tự phân hủy như cỏ tế được người tiêu dùng đánh giá rất cao. Vẻ đẹp mộc mạc, gần gũi với thiên nhiên của sản phẩm hoàn toàn đồng điệu với phong cách sống bền vững hiện nay.

Về mặt kinh tế, nghề đan cỏ tế đóng vai trò là trụ cột quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế nông thôn tại địa phương. Ngoài thời gian canh tác nông nghiệp, người dân Lưu Thượng có thể tận dụng tối đa thời gian nông nhàn để tham gia sản xuất hàng thủ công. Điểm đặc biệt của nghề đan lát là tính linh hoạt, có thể thực hiện ngay tại nhà, giúp hàng ngàn lao động địa phương, đặc biệt là phụ nữ, người cao tuổi và người yếu thế có nguồn thu nhập ổn định mà vẫn chăm lo được cho gia đình. Sự phát triển của làng nghề đã thúc đẩy việc hình thành các tổ hợp tác, hợp tác xã và doanh nghiệp tư nhân vững mạnh. Các đơn vị này đóng vai trò cầu nối, liên kết sản xuất, chuẩn hóa quy trình chất lượng và mở rộng thị trường tiêu thụ. Nhờ đó, sản phẩm cỏ tế Lưu Thượng không chỉ phủ sóng khắp các tỉnh thành trong nước mà còn xuất khẩu mạnh mẽ sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc, các quốc gia châu Âu và Bắc Mỹ, mang lại nguồn ngoại tệ lớn cho địa phương.

Song hành cùng giá trị kinh tế, làng nghề còn là không gian lưu giữ những giá trị văn hóa tinh thần vô giá của cộng đồng cư dân xứ Đoài xưa. Nghề đan cỏ tế không đơn thuần là sinh kế, mà còn là sợi dây kết nối các thế hệ, là nơi gửi gắm tình yêu quê hương và tinh thần lao động cần cù. Trẻ em ở Lưu Thượng thường được ông bà, cha mẹ hướng dẫn những đường đan cơ bản từ khi còn rất nhỏ. Quá trình truyền nghề tự nhiên này không chỉ giúp bảo tồn những kỹ năng thủ công điêu luyện mà còn bồi đắp lòng tự hào về truyền thống gia đình, dòng họ. Tình làng nghĩa xóm, sự sẻ chia kinh nghiệm và tinh thần tương trợ trong sản xuất đã tạo nên một cộng đồng gắn kết bền chặt, tạo bệ phóng vững chắc cho sức sống lâu bền của làng nghề qua nhiều thế kỷ.

dù sở hữu nhiều tiềm năng lớn, làng nghề đan cỏ tế Lưu Thượng hiện nay cũng đang phải đối mặt với không ít thách thức trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế. Sự cạnh tranh gay gắt từ các mặt hàng công nghiệp giá rẻ mẫu mã đa dạng, sự biến động khó lường của thị trường xuất khẩu toàn cầu cùng chi phí nguyên liệu đầu vào ngày càng tăng cao đang gây áp lực lớn lên các cơ sở sản xuất. Thêm vào đó, xu hướng chuyển dịch lao động trẻ từ nông thôn ra các đô thị lớn đang đặt làng nghề trước nguy cơ thiếu hụt lực lượng kế cận có tay nghề cao. Việc đổi mới công nghệ, đa dạng hóa mẫu mã để bắt kịp xu hướng thời trang thế giới và xây dựng thương hiệu độc quyền cũng là những bài toán cấp thiết cần tìm lời giải.

Tuy nhiên, với bản lĩnh và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều đời, người dân Lưu Thượng đang chủ động, từng bước thích ứng với những thay đổi của thị trường. Nhằm hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, địa phương đã chú trọng đẩy mạnh việc kết hợp giữa tinh hoa chế tác thủ công truyền thống với tư duy thiết kế hiện đại. Nhiều nghệ nhân trẻ đã mạnh dạn thử nghiệm, kết hợp cỏ tế với các chất liệu khác như da, gỗ, vải để tạo ra những sản phẩm mang tính đột phá, vừa giữ được hồn cốt dân tộc vừa mang hơi thở đương đại.

Mô hình phát triển làng nghề gắn liền với du lịch trải nghiệm đang mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng. Du khách khi đến với Lưu Thượng không chỉ được tham quan bối cảnh làng quê yên bình, tìm hiểu quy trình sản xuất công phu mà còn được trực tiếp trải nghiệm các công đoạn đan lát dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân. Mô hình này không chỉ giúp đa dạng hóa nguồn thu cho người dân mà còn là phương thức hiệu quả để quảng bá hình ảnh văn hóa, con người Việt Nam đến với bạn bè quốc tế. Sự quan tâm, định hướng kịp thời của chính quyền các cấp, sự đồng hành của doanh nghiệp và tâm huyết của cộng đồng sẽ là nguồn động lực to lớn giúp làng nghề đan cỏ tế Lưu Thượng tiếp tục giữ vững ngọn lửa nghề, đưa những sợi cỏ bình dị của quê hương bay cao và bay xa hơn nữa trên bản đồ thủ công mỹ nghệ thế giới.