Toàn cảnh thôn Chúng Pả A, xã Phố Bảng nơi lưu giữ và truyền dạy nhiều giá trị văn hóa truyền thống của người Mông.

Hành trình từ cậu bé say mê tiếng khèn đến người "giữ kho" ký ức

Sinh năm 1965 tại thôn Chúng Pả A, tuổi thơ của ông Vàng Chá Thào gắn liền với không gian văn hóa đậm đà bản sắc của người Mông. Giữa núi non trùng điệp, tiếng khèn ngân dài, tiếng sáo réo rắt cùng những làn điệu dân ca mộc mạc đã sớm gieo vào lòng ông một tình yêu sâu sắc. Đối với ông, những giai điệu ấy không đơn thuần là âm thanh giải trí, mà chính là linh hồn, là ký ức lưu giữ cội nguồn của cả một thế hệ.

Năm 13 tuổi, khi bạn bè cùng trang lứa còn mải mê với những trò chơi con trẻ, ông Thào đã chủ động tìm đến các nghệ nhân uy tín trong vùng như cụ Vừ Nhè Cử và cụ Vàng Nhè Chi để học thổi khèn, học hát dân ca. Chính sự nghiêm túc và miệt mài trong suốt 7 năm rèn luyện đã giúp chàng trai trẻ thấu hiểu sâu sắc cách cảm thụ lẫn thực hành nhạc cụ truyền thống.

Đến tuổi trưởng thành, ông không chỉ thổi khèn thành thạo mà còn làm chủ nhiều loại nhạc cụ khác như kèn, trống, nhị, đồng thời nắm giữ một kho tàng phong phú về dân ca, dân vũ của dân tộc mình. Ông trở thành gương mặt quen thuộc tại các ngày hội văn hóa địa phương, mang tiếng khèn, tiếng hát kết nối mọi người lại gần nhau hơn.

Không dừng lại ở vai trò một người biểu diễn, ông Vàng Chá Thào dành phần lớn cuộc đời để sưu tầm, nghiên cứu và lưu giữ các hiện vật văn hóa. Trong ngôi nhà nhỏ của ông, những chiếc khèn, chiếc trống hay chiếc kèn cũ kỹ được lau chùi, trân quý như những báu vật vô giá. Nhận thức rõ văn hóa nếu chỉ nằm trong ký ức thì sẽ sớm mai một, ông tích cực tham gia các buổi truyền dạy tại trường học và các lớp sinh hoạt cộng đồng. Ông kiên trì hướng dẫn thế hệ trẻ từ cách cầm khèn, múa khèn cho đến việc thấu hiểu ý nghĩa sâu xa của từng nghi lễ truyền thống, bồi đắp niềm tự hào dân tộc cho lớp măng non.

Nghệ nhân Ưu tú Vàng Chá Thào hướng dẫn học sinh thổi khèn Mông, truyền dạy kỹ năng và tình yêu văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ trên địa bàn xã Phố Bảng, tỉnh Tuyên Quang.

Người xây dựng "mái ấm chung" cho văn hóa dân gian

Đặc biệt, bằng tâm huyết của mình, ông Thào đã tham mưu thành lập và trực tiếp làm Chủ nhiệm Hội Nghệ nhân dân gian xã Phố Bảng. Dưới sự dẫn dắt của ông, Hội nhanh chóng quy tụ hơn 50 thành viên am hiểu văn hóa. Họ cùng nhau sinh hoạt, chia sẻ kinh nghiệm trên nhiều lĩnh vực từ hát dân ca, thổi khèn, kéo nhị cho đến dệt vải lanh, may trang phục truyền thống, rèn đúc và thực hành tín ngưỡng.

Tổ chức này không chỉ tạo ra không gian gắn kết cộng đồng, cứu vãn nhiều giá trị đứng trước nguy cơ thất truyền, mà còn tạo điều kiện cho các nghệ nhân tham gia giao lưu văn hóa trong và ngoài tỉnh, quảng bá rộng rãi bản sắc người Mông đến với công chúng.

Đồng thời, nhờ vốn hiểu biết sâu rộng, ông Thào được mời tham gia Tổ tư vấn, sưu tầm văn hóa dân gian của tỉnh. Tại đây, ông đóng góp nhiều công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao như:“Nguồn gốc cây khèn Mông”, “Nghi lễ đặt tên”, “Nghi lễ vào nhà mới”

Các công trình này đã hệ thống hóa tri thức bản địa, tạo cơ sở khoa học vững chắc để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Mông một cách đúng đắn trong dòng chảy của thời đại mới.

Người tiên phong mở lối, đẩy lùi hủ tục lạc hậu

Bên cạnh ánh hào quang của một nghệ nhân, ông Vàng Chá Thào còn gánh vác trọng trách là Người có uy tín tiêu biểu trong cộng đồng. Sống gắn bó với bản làng, ông thấu hiểu những hệ lụy nặng nề từ các tập tục lạc hậu đã bám rễ sâu qua nhiều thế hệ như: giữ thi hài người chết nhiều ngày trong nhà, mổ quá nhiều gia súc làm tốn kém kinh tế, nạn tảo hôn hay hôn nhân cận huyết thống. Những thói quen cũ kỹ này không chỉ khiến nhiều gia đình lâm vào cảnh nợ nần, kiệt quệ sau mỗi dịp ma chay, cưới hỏi mà còn làm suy giảm chất lượng cuộc sống và sự phát triển chung của địa phương.

Quyết tâm thay đổi tư duy của người dân, ông Thào cùng Hội Nghệ nhân dân gian đã tiến hành rà soát, phân loại kỹ lưỡng để xác định rõ: đâu là bản sắc tốt đẹp cần gìn giữ, phát huy và đâu là hủ tục lỗi thời cần phải kiên quyết loại bỏ. Với phương châm “muốn thay đổi cộng đồng, phải bắt đầu từ người có tầm ảnh hưởng”, ông đã chủ động tiếp cận, thuyết phục các thầy cúng, thầy khèn và các trưởng họ thực hiện trước các quy ước mới nhằm làm gương cho dân bản.

Trong mỗi đám tang hay đám cưới được mời tham dự với vai trò người thực hiện nghi lễ, ông Thào khéo léo lồng ghép việc tuyên truyền, phân tích rõ ràng cho gia chủ về tác hại của các thủ tục rườm rà. Ông kiên trì giải thích rằng lòng hiếu thảo, sự thành kính không đo đếm bằng số lượng trâu bò bị mổ hay số ngày tổ chức kéo dài, mà nằm ở sự chân thành và phù hợp với hoàn cảnh kinh tế.

Hành trình thay đổi nhận thức chưa bao giờ là dễ dàng. Bằng sự bền bỉ “đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng đối tượng”, ông Thào trực tiếp tham gia vào các cuộc họp dòng họ để đối thoại, lắng nghe và tháo gỡ từng vướng mắc. Sự chân thành, thấu tình đạt lý cùng uy tín vững vàng của ông đã dần cảm hóa được những người già làng bảo thủ nhất. Nhiều cuộc họp dòng họ dưới sự định hướng của ông đã trở thành bước ngoặt lớn, đi đến thống nhất ký kết quy ước mới về nếp sống văn minh.

Nhờ những nỗ lực không mệt mỏi đó, bức tranh đời sống xã hội ở Phố Bảng đã có những chuyển biến rõ rệt: 7/12 dòng họ thực hiện chôn cất người chết bằng áo quan; 16/18 thôn bản rút ngắn đáng kể thời gian tổ chức tang lễ, không để người chết lâu ngày trong nhà; Các đám cưới diễn ra gọn nhẹ, tiết kiệm nhưng vẫn trang trọng, ấm cúng và giữ vẹn nguyên nét đẹp truyền thống.

Khảng định vai trò "người giữ hồn" giữa đại ngàn

Đánh giá về những đóng góp này, ông Giàng Xuân Thắng - Bí thư Đảng ủy xã Phố Bảng khẳng định, sự thay đổi tích cực trong nhận thức và hành động của người dân địa phương hôm nay mang đậm dấu ấn cá nhân của ông Vàng Chá Thào. Không chỉ là một tấm gương sáng về sự am hiểu phong tục, ông còn là người tiên phong thực hiện trước, thuyết phục người dân bằng chính hành động thực tế của gia đình mình. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa ông và các đoàn thể cơ sở đã tạo nên sức mạnh tổng hợp, giúp đồng bào từng bước rũ bỏ rào cản cũ để hướng tới cuộc sống văn minh.

Hành trình của Nghệ nhân Ưu tú Vàng Chá Thào chính là câu chuyện truyền cảm hứng về sức mạnh của tri thức bản địa, sự kiên trì và uy tín cá nhân trong công cuộc phát triển cộng đồng. Giờ đây, mỗi khi tiếng khèn của ông vang lên giữa núi rừng Phố Bảng, người nghe không chỉ cảm nhận được cái hay của nghệ thuật, mà còn cảm thấu được cái tâm, cái tình của một người con ưu tú dành trọn đời mình để gìn giữ mạch ngầm văn hóa và thắp sáng tương lai cho bản làng.