Là một thị trấn nhỏ ven biển thuộc huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định, Tam Quan nổi tiếng gắn liền với hình ảnh cây dừa qua ca dao, hò vè và lưu truyền qua bao thế hệ: “Công đâu công uổng công thừa, Công đâu gánh nước tưới dừa Tam Quan”.

Nơi đây có diện tích trồng dừa khá lớn, từ vùng đất gò đến dọc bờ mương, từ sau vườn đến tận bờ ao, từ đầu thôn đến cuối xóm đâu đâu cũng rợp bóng dừa. Chủ yếu là giống dừa ta trái to và cơm dày, rất thích hợp để làm bánh tráng nước dừa. Chính vì lý do này, Tam Quan trở thành cái nôi của làng nghề bánh tráng dừa nức tiếng cả nước.

Anh Nguyễn Cư (49 tuổi), một người thợ lâu năm chia sẻ, nghề làm bánh tráng nước dừa nơi đây ra đời từ vài chục năm nay, phần lớn các hộ gia đình đều sinh sống bằng nghề này. Được cha truyền con nối qua bao thế hệ dần dần tạo nên làng nghề truyền thống lâu đời.

Bánh tráng nước dừa Tam Quan từ lâu đã là đặc sản có tiếng của Bình Định.

Để có những mẻ bánh dày, đậm đà hương vị, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Bước đầu là trộn gạo sau khi được xay với nước cốt trái dừa, cơm dừa được mài vụn, thêm vào đấy một ít mè, ít tiêu hột, vài củ hành tím xắt lát thật mỏng, một chút xíu muối tạo hương vị mặn mà của biển cả. Xong xuôi, các nguyên liệu sẽ được gia giảm, trộn chung với nước, đánh đều tay và sau đó đem đi tráng trên bếp trấu nóng.

Theo cô Bốn Luyến, người gắn bó với nghề làm bánh tráng nước dừa 2 đời nay, để có thể tạo nên chiếc bánh vừa tròn vừa bắt mắt, kích cỡ đồng đều nhau, đòi hỏi người thợ phải có nhiều kinh nghiệm và đôi tay linh hoạt. Từ khâu múc lượng bột vừa phải, tráng bánh đều tay cho đến trải chiếc bánh vừa tráng xong lên vỉ tránh bị rách các công đoạn đều phải tỉ mỉ và cẩn thận. Khi bánh chín thì mang ra phơi nắng khoảng một ngày từ lúc mặt trời mới hửng cho đến buổi xế chiều trong mùa nắng gắt là thành thành phẩm. Nếu không có nắng thì phải phơi 2-3 ngày bánh mới khô.

Khác với các loại bánh tráng ở các vùng miền khác, bánh tráng nước dừa Tam Quan được có kích thước to hơn hẳn và được tráng thành lớp dày, bề mặt lớn bằng chiếc mâm. Vì bánh quá dày nên không thể nhúng nước ăn được mà phải nướng đều qua lửa than. Chiếc bánh gặp lửa, phồng lên và vàng ươm, nước dừa ứa ra như lớp mỡ dậy mùi béo ngậy. Quyện vào đó là mùi hành phi với mùi béo của mè và nước dừa sẽ kích thích thính giác và vị giác kết hợp với vị cay của tiêu tạo nên hương vị đậm đà dân dã, vô cùng hấp dẫn.

Bánh được sản xuất theo yêu cầu, muốn dày mỏng hay thêm bớt gia vị đều được đáp ứng. Các lò bánh thường xếp bánh tráng sau khi đã phơi khô thành từng chồng 20 cái và dùng dây chuối hoặc dây nilong buộc lại thành hình chữ thập (dân địa phương gọi là ràng), rất thuận tiện để vận chuyển đi xa.

Cái khó khăn của nghề chính là phụ thuộc vào thiên nhiên, những mẻ bánh mới chín nhưng khi đem phơi gặp phải trời mưa thì coi như công cốc. Bánh tráng nước dừa chỉ làm được khi trời nắng tốt, khoảng thời gian thích hợp để làm là từ tháng giêng đến tháng 7 Âm lịch. Có những cơ sở sử dụng lò sấy cho mùa mưa, thế nhưng chất lượng của bánh cũng như hương vị lại không đảm bảo, thời gian bảo quản cũng không đủ lâu như bánh được phơi nắng.

Anh Cư chia sẻ: “Thu nhập những tháng này chỉ đủ bù cho khoảng thời gian mưa trong năm, vì thế người dân nơi đây quanh năm cũng chỉ đủ ăn, không khấm khá lên được. Bên cạnh đó, nỗi lo về nguồn vốn, thị trường cạnh tranh cũng đè nặng lên vai người dân theo nghề truyền thống này”.

Theo Phòng Kinh tế huyện Hoài Nhơn, cách đây khoảng mươi năm, nghề làm bánh tráng nước dừa ở Hoài Nhơn rơi vào cảnh ế ẩm vì không cạnh tranh nổi với bánh tráng nước dừa Bến Tre. Bánh của Bến Tre kích cỡ vừa phải, lại được đóng vào bao bì với mẫu mã đẹp. Trong khi đó, bánh tráng nước dừa Hoài Nhơn khổ bánh to và dày, khách du lịch muốn mua làm quà nhưng vận chuyển khó khăn nên cũng ngại.

Những năm gần đây, các hộ làm nghề trong huyện đã mạnh dạn đầu tư đổi mới công nghệ, kết hợp máy móc với nghề thủ công nhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm. Bánh được sản xuất theo yêu cầu của bạn hàng, muốn dày mỏng hay thêm bớt gia vị đều được đáp ứng. Nhờ vậy chiếc bánh tráng của người Tam Quan hôm nay đã đến với hầu hết các khách hàng trong Nam ngoài Bắc. Bằng cách đó, người Hoài Nhơn đã tạo nên “thương hiệu” bánh tráng nước dừa Tam Quan trong lòng bạn bè phương xa.

Bài và ảnh: Ánh Tuyết