Phía sau những chiếc cổng làng

Tôi dường như có duyên với những rêu phong cổ kính. Chẳng thế mà mỗi khi trong lòng nặng trĩu tâm tư, hễ đặt chân đến những vùng đất xưa cũ, hòa mình vào không gian trầm mặc của những mái cổng phủ rêu, bức tường vôi lở, là mọi muộn phiền, mệt mỏi như được gió cuốn đi.

Giữa xô bồ phố thị, những nơi ấy cho tôi một chốn nương náu của tâm hồn, một khoảng lặng để nhắc mình đừng quên những điều bình dị, mộc mạc nhưng bền bỉ nhất trong đời.

Có lẽ, chính những rêu phong cổ kính ấy, với sự lặng im của thời gian, đã dạy tôi biết lắng nghe hơn, biết trân quý hơn từng chút bình yên hiếm hoi giữa cuộc sống bộn bề. Để rồi, mỗi lần đứng trước một cổng làng cũ, tôi không chỉ thấy dáng hình một công trình, mà như thấy cả bóng dáng quê nhà, của tuổi thơ, của những gì không bao giờ cũ trong lòng mình.

Cổng làng lụa Vạn Phúc. Ảnh: Đinh Luyện

Tôi nhớ lần tìm đến làng thuốc Nam Đại Yên. Con ngõ nhỏ bên đường Hoàng Hoa Thám dẫn tôi đi giữa phố phường xô bồ. Và rồi, chỉ cách con đường náo nhiệt kia vài trăm bước chân, cổng làng Đại Yên hiện ra khiêm nhường. Bên cổng ấy, vẫn còn đó những gánh lá thuốc Nam. Chiều xuống, người mua kẻ bán rộn ràng. Họ tìm bó lá hẹ, nắm húng chanh, tìm chút lá bưởi, lá sả… để gội đầu, để xông cảm, để chữa ho cho trẻ nhỏ… Họ hẳn toàn những người yêu nếp cũ. Điều này thực quý giá bởi giữa phố thị náo nhiệt, vẫn có những nếp làng vẫn lặng lẽ neo mình, gìn giữ chút hồn xưa giữa những đổi thay dồn dập.

Lại một đận khác, tôi tình cờ dừng bước trước cổng làng Vạn Phúc, nơi được mệnh danh làng lụa nghìn năm tuổi. Lụa nơi đây nổi tiếng đến mức, từng là “đặc sản” tiến Vua, là nguồn cảm ứng bất tận trong thi ca. Chẳng thế mà, đến nay Vạn Phúc vẫn còn truyền nhau lời thơ: “Nắng Sài Gòn anh đi mà chợt mát/ Bởi vì em mặc áo lụa Hà Đông/ Anh vẫn yêu màu áo ấy vô cùng/ Anh vẫn nhớ em ngồi đây tóc ngắn/ Mà mùa thu dài lắm ở xung quanh…/ Em ở đâu, hỡi mùa thu tóc ngắn/ Giữ hộ anh màu áo lụa Hà Đông”.

Có lịch sử lâu đời là vậy, thế nên chiếc cổng làng Vạn Phúc cũng đặc biệt, mang hơi thở mềm mại của làng lụa. Qua vòm cổng ấy, phố xá xô bồ dường như lùi lại phía sau, nhường chỗ cho không gian thấm đẫm hồn quê. Hôm ấy, bên cổng làng, tôi gặp nghệ nhân Phạm Khắc Hà, người từng được tín nhiệm giữ cương vị Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Dệt lụa Vạn Phúc suốt cả chục năm trời.

Ông Phạm Khắc Hà - nghệ nhân làng lụa Vạn Phúc. Ảnh: Đinh Luyện

Ông vuốt tay lên vệt rêu phong trên bức tường gạch, giọng chậm rãi mà ân tình: “Cổng làng mình giản dị thế thôi, nhưng nó là cái lằn ranh nhắc con cháu rằng bước qua đây là bước vào đất tổ, vào cái nếp làng, nếp nghề bao đời. Bao năm rồi, dù làng thành phố, thành phường cổng làng vẫn đứng đây mà giữ hộ cho người làng mình cái hồn của tổ tiên…”.

Quả vậy, ở Vạn Phúc có một điều thú vị là người già vẫn giữ thói quen ra đình, lên chùa, tụ nhau dưới gốc đa bên quán nước để chuyện kim, chuyện cổ, như thể đời sống ồn ã ngoài kia chẳng thể chạm vào cái nếp làng sâu thẳm trong họ. Làng đã lên phố, nhưng người ta bảo gọi nhau là “người phố”, sao mà nghe vẫn thấy ngượng nghịu, lạc lõng làm sao…

Càng đi, càng tiếp xúc, tôi càng nhận ra giữa dòng chảy xô bồ của phố thị, vẫn có một dòng chảy riêng - cái dòng chảy âm thầm mà dai dẳng của văn hóa “làng lên phố”. Con người nơi đây vừa mang nét nhã nhặn, tế nhị của người phố cổ, vừa đượm trong cung cách, lời ăn tiếng nói cái hồn hậu, gần gũi của người làng, nhất là những người đã đi qua bao tháng năm dâu bể. Và cổng làng Vạn Phúc vẫn lặng lẽ chứng kiến tất cả… như một cột mốc lặng thầm, để khi ta bước qua, vẫn còn nghe trong gió nhịp thoi đưa, hơi thở của lụa giữa lòng phố thị.

Những chứng nhân lịch sử

Tôi nhớ mãi một bài viết về cổng làng của Kiến trúc sư Nguyễn Địch Long đăng trên Tạp chí Kiến trúc năm 2022. Ông chia sẻ rằng, trên toàn cõi non sông Đất Việt có bốn ngôi làng được coi là đẹp nhất nước, thì riêng Hà Nội đã chiếm tới ba.

Đó là làng Đường Lâm đã tồn tại từ hàng nghìn năm, với hàng trăm ngôi nhà cổ, xứng đáng giữ vị thế hàng đầu trên cả nước. Tiếp đó là Làng Cự Đà, nơi nổi tiếng với rất nhiều ngôi nhà cổ và những biệt thự kiểu Pháp duyên dáng. Cuối cùng là Làng Cựu, nơi từng là vùng đất của những người giàu có nhờ buôn bán và nghề thợ. Toàn bộ làng có rất nhiều ngôi nhà hai tầng mang kiến trúc Phục Hưng Pháp theo lối Gotic, tuy giản dị nhưng toát lên vẻ sang trọng. Thật may mắn, trong ba ngôi làng đẹp của Hà Nội ấy, tôi đều đã có dịp đặt chân tới, được tận mắt chiêm ngưỡng và cảm nhận hồn cốt của từng miền quê.

Giữa hơi thở nhộn nhịp nơi phố thị, bước qua cổng làng, mọi nhọc nhằn như ở lại phía sau, chỉ còn lại sự bình yên mà chỉ quê nhà mới có thể trao tặng. (Ảnh: cổng làng Đường Lâm, nơi được xem là một trong những chiếc cổng làng đẹp nhất trong cả nước).

Hôm tìm về Đường Lâm, dừng chân trước cổng làng, ngọn gió xứ Đoài nhẹ đưa qua vòm cổng, dường như mang theo mùi hương của lúa chín, của cây trái làng quê, khiến lòng người lữ khách như tôi như dịu lại giữa bao bộn bề. Ông Nguyễn Đăng Thạo - người có thời gian dài gắn bó với Đường Lâm nay là Giám đốc Trung tâm Văn hóa Thông tin và Thể thao phường Sơn Tây bảo: “Với mình, cổng làng thân thuộc lắm. Nó không chỉ phân cách cánh đồng với xóm làng, mà còn là nơi chờ đón. Chờ người đi đồng trở về, chờ khách lạ, chờ con cháu xa quê tìm về dịp Tết đoàn viên…”.

Có tìm hiểu mới biết, cổng làng Mông Phụ được dựng từ năm 1553, thời vua Lê và quay mặt về hướng Đông Nam. Do quay mặt về hướng của những cơn gió lành, của sự thịnh vượng mà cha ông đã gửi gắm vào đó niềm tin về một tương lai sáng tươi cho con cháu. Giữa trưa hè oi ả, cổng làng như ống gió dẫn mát vào làng, mang theo cả hơi thở của đồng quê thấm đẫm trong từng mái ngói, từng bậc gạch mòn dấu chân người. Với những người con Đường Lâm làm ăn xa, chỉ cần từ xa nhìn thấy bóng cây đa là lòng đã rưng rưng, biết mình sắp trở về nơi chôn nhau cắt rốn. Và khi bước qua cổng làng, mọi nhọc nhằn như ở lại phía sau, chỉ còn lại sự bình yên mà chỉ quê nhà mới có thể trao tặng.

Dừng chân ở Cự Đà - ngôi làng ven sông Nhuệ, mang trong mình dáng vẻ một thời phồn thịnh. Ông Vũ Văn Bằng, cựu Trưởng ban văn hóa xã và được mệnh danh là “pho sử sống” của Cự Đà chia sẻ, làng có nhiều nét đặc biệt. Cổng làng là một trong số đó. Không ở đâu có chiếc cổng như vậy bởi trên nóc cổng, chiếc đồng hồ xưa cũ vẫn hiển hiện như một chứng tích của thời sung túc. Chiếc đồng hồ ấy tượng trưng cho điểm nhịp thời gian cho cả một làng giàu sang, một làng có điện chiếu sáng sớm bậc nhất miền Bắc…

Chiếc cổng dẫn lối vào làng cổ Cự Đà. Ảnh: Đinh Luyện

Cự Đà xưa từng là nơi hội tụ của những gia đình danh tiếng, những nhà tư bản được phong tặng những danh xưng lẫy lừng: vua Điền địa với hàng trăm mẫu ruộng trải dài ven sông, vua ô tô tàu thủy, vua dệt... Những cái tên như Cự Doanh, Cự Bổng đã vang tiếng khắp Kinh kỳ, thậm chí lan ra cả bên ngoài xứ sở. Ngôi làng bên bờ sông Nhuệ không chỉ giàu có về của cải, mà còn giàu về văn hóa, lối sống.

Nhìn từ những cổng làng Cự Đà, Đường Lâm, Đại Yên, Vạn Phúc… dù ở đâu, dù bao mùa nắng mưa đã qua, những chiếc cổng như chứng nhân lịch sử vẫn lặng lẽ đứng đó như một cột mốc thiêng liêng giữa dòng chảy thời gian. Không đơn thuần là một lối đi hay ranh giới, cổng làng còn là cánh cửa dẫn về ký ức, nơi lưu giữ nếp xưa, hồn cốt quê nhà. Bước qua cổng làng, người ta như bỏ lại sau lưng những tất bật đời thường, để lòng nhẹ nhõm mà tìm về chút yên bình, tìm về với bóng đa, giếng nước, mái đình…

Giữa phố phường đổi thay từng ngày, những chiếc cổng làng còn sót lại hôm nay vẫn âm thầm nhắc nhở: đừng để hồn làng phai nhạt giữa nhịp sống hiện đại, đừng để những giá trị của cha ông trôi theo bụi thời gian.