Bánh đa nem được phơi trên sân đình Thổ Hà.

Thổ Hà là làng cổ trù phú ven sông Cầu thuộc huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Nét cổ kính của Thổ Hà thể hiện từ chiếc cổng làng rêu phong đến ngôi đình, mái chùa và những nếp nhà cổ nhỏ xinh trong những ngõ nhỏ rêu phong chỉ vừa đủ cho hai người đi bộ tránh nhau. Dấu tích của nghề gốm còn hiển hiện khá nhiều trên những bức tường nhà xây toàn bằng mảnh gốm vỡ hay tiểu sành, dù hình ảnh cũ “Làng gốm cữ này đang độ lửa/Khói cỏ de thơm khắp cả làng/Thuyền đinh khoang nặng đang rời bến/Thanh Nghệ xuôi vào, Tuyên Thái sang” (Vũ Quần Phương) đã không còn nữa. Lò gốm Thổ Hà “tắt lửa” vào những năm 80 của thế kỷ trước. Người dân Thổ Hà chuyển sang làm bánh đa nem, nấu rượu để sinh nhai.

Đến Thổ Hà khoảng giữa tháng 6, khắp làng đều thành nơi phơi bánh. Trên sân đình, chùa, trên mái nhà, trên cây... Tiếng bánh đa “trở mình”, nổ giòn tanh tách. Bánh đa nem ở Thổ Hà thường được phơi vào sáng sớm, vì theo những người làm bánh, có hong dưới làn sương mỏng manh bánh mới có hương vị thơm ngon riêng biệt của Thổ Hà.

Ông Trịnh Đắc Hạ, Chi hội trưởng Chi hội Người Cao tuổi của thôn, giới thiệu: “Dân làng tôi vẫn hay nói vui với nhau: người Thổ Hà chả mấy khi đi đâu xa, chỉ có bánh đa nem của họ là đi khắp mọi nơi trên toàn đất nước”. Theo ông Hạ, đất trồng lúa, trồng khoai không có, nên xưa nay người Thổ Hà tìm mọi cách để bảo đảm cuộc sống. Bươn chải khắp chốn, dân trong làng học hỏi và mang về đủ thứ nghề nhưng không hiểu sao chỉ còn nghề làm bánh đa nem là hưng thịnh đến tận bây giờ. Ban đầu, bánh chỉ bán trong làng, trong xã, rồi dần dần, tiếng đồn vang xa, giờ thì bánh đa nem Thổ Hà bán khắp trong Nam, ngoài Bắc, xuất khẩu sang Đài Loan (Trung Quốc), Hàn Quốc, Nhật Bản và các nước châu Âu.

Bánh đa nem được phơi trên đỉnh những con ngõ nhỏ.

Bánh đa nem Thổ Hà được làm từ gạo với nhiều công đoạn, trong đó khâu phơi bánh quyết định không nhỏ đến chất lượng thành phẩm bởi nếu gặp trời mưa, bánh sẽ bị mốc, còn nếu nắng to hoặc quá hanh khô, bánh lại dễ nứt, vỡ. Những ngày nắng hanh, chỉ cần phơi 2 tiếng là có thể thu phên. Hôm trời mát hay có mưa thì phải làm khô bánh bằng máy sấy, sau đó, hong bánh dưới quạt gió để tạo độ mềm, dai. Khi bánh đã đủ khô, người dân bóc từng lá bánh ra khỏi phên để cắt. Ưu điểm của bánh đa nem Thổ Hà là chiếc bánh không quá dày hay quá mỏng, mềm dẻo rất dễ cuốn, khi ngâm vào nước vẫn dai chứ không bị bở nát. Cùng với đó, dân làng “nói không” với chất phụ gia nên sản phẩm bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm.

Theo ông Cáp Trọng Việt, trưởng thôn Thổ Hà, cả thôn có hơn 600 hộ làm bánh đa nem. Thời gian bán chạy nhất của sản phẩm này là từ tháng 9 đến hết tháng 2 năm sau. Trung bình mỗi ngày, một hộ sản xuất khoảng 250 - 300kg gạo, thu nhập trung bình từ 7 - 10 triệu đồng/người/tháng. Ngoài sản phẩm chính, dân trong thôn còn làm bánh đa nướng, mì gạo, buôn bán nhỏ và nuôi lợn.

Bánh đa nem Thổ Hà được người tiêu dùng ưa chuộng bởi bánh trắng mịn, mỏng tang lại rất đều nhau, có vị thơm nhẹ nhàng của gạo ngon được chọn lọc tinh tế, kỹ lưỡng, đồng thời rất dẻo dai khi cuốn và giòn rụm khi chiên. Những người con xa quê và khách du lịch phương xa mỗi khi có dịp về làng đều chọn món quà quê nức tiếng này để mang về dùng và biếu tặng người thân…

Bài, ảnh: Hồng Nguyễn