Sau khi đánh dẹp hết 12 xứ quân, năm Mậu Thìn 968 Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, rời Kinh ấp về đóng đô tại Hoa Lư, đắp thành đào hào, xây cung điện, đặt triều nghi, định phẩm hàm cho các quan văn võ. Lúc bấy giờ Ninh Hữu Hưng nhận chiếu chỉ vua ban, chiếu viết:

“Trải qua nhiều triều đại, các tiền bối xưa bị ngoại bang lấn át phải cam chịu làm thuộc địa, nay Trẫm lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt, định đô tại Hoa Lư, khẳng định đất Việt rộng lớn bao la là đất nước độc lập tự chủ, quyết không chịu làm nô lệ. Do vậy phải xây dựng kinh đô to đẹp có cung điện nguy nga, có tam cung lục viện như Tấn - Đường đất Bắc. Tướng quân Ninh Hữu Hưng đã cùng trẫm xông pha trận mạc, tỏ rõ uy vũ hơn người lại có nghề mộc tinh thông khéo léo. Nay có việc xây dựng kinh đô, Trẫm ban cho Ninh Hữu Hưng chức Công tượng Lục phủ Giám sát Đại tướng quân, cai quản quân binh sáu phủ, đôn đốc mọi người nhanh chóng xây dựng Kinh đô theo ý chỉ. Khâm thử”.

Nhận chiếu vua ban, mấy ngày liền quan Đại thần Ninh Hữu Hưng không sao chợp mắt được. Ngày xưa theo cha làm nghề thợ mộc, cha con cùng cánh thợ chỉ làm những ngôi nhà nho nhỏ, sửa bàn đóng ghế, mộng mẹo đơn sơ, quan lớn nhà giàu cũng chỉ làm nhà cao chưa qua mười thước (2). Nay Vua sai xây dựng cung điện uy nghi cao ba chục thước, những cây cột, xà, kèo to hàng thước, nặng hàng ngàn cân. Làm cách nào vừa dễ lắp dựng, vừa đảm bảo bền vững, trường tồn qua thời gian, dông bão, lại phải thể hiện được những nét chạm khắc tinh xảo, mang hồn cốt của văn hóa Việt?

Bên bộ tràng kỷ đã bạc màu thời gian, chuyên trà sen nguội lạnh tự bao giờ, quan Đại thần ngồi im lìm như pho tượng. Người vợ thảo hiền thấy chồng lo lắng không ăn không ngủ, đứng ngồi không yên, bà lặng lẽ sắm lễ đến miếu Sơn thần cầu khấn. Vị trụ trì Sơn miếu đưa cho phu nhân quan Đại thần một chiếc liễn sành bảo bà ra giếng Ngọc sau núi múc một liễn nước dâng lên nhang án. Sau khi khấn vái, cụ trụ trì lấy cây nhang đang cháy gõ nhẹ cho tàn nhang rơi vào trong liễn và sai đưa về cho Đại quan uống. Đêm hôm ấy quan Đại thần thấy người nhẹ bỗng, thân thể như bay lượn giữa thinh không, Người thiếp đi ngay trên tràng kỷ. Trong giấc mộng mê man Quan Đại thần thấy những cột kèo xà bẩy bay lượn tứ tung, chúng gộp vào nhau rồi lại rời ra. Đại quan bay theo các cấu kiện nhà kéo chúng lại, chặt mộng, đục hèm gắn lại với nhau, Người buông tay chúng lại rời ra bay lượn, Người đã dùng đủ các loại chốt hãm, nín, buộc mà ngôi nhà cứ xiêu xiêu vẹo vẹo. Buồn bã không bay theo chúng nữa, Người lang thang vô định, lúc trên 9 tầng mây, lúc luồn lách qua các hang sâu động thẳm, rồi Người thấy mình ở trong lán mộc. Nhìn ngắm những mộng đơn, mộng kép, mộng vuông, mộng mòi…những nét đục chạm cỏ cây hoa lá. Rất lâu, rất lâu… bất chợt như có ánh hào quang từ trên núi Sơn thần vụt qua, Người vội vàng lấy cưa đục làm ngay một kiểu mộng mới, chiếc mộng có hình đuôi con cá, lại có phía trên thân mộng dầy hơn phía dưới. Lỗ mộng được đục thành một lỗ mộng kép trên vuông dưới thắt, sau khi đưa mộng vào lấy vồ vỗ từ trên vỗ xuống, càng vỗ mang mộng càng bén khít. Cắt một đoạn gỗ nêm khóa lại, kết cấu trở nên vững chắc như liền một khối không cần sơn gắn hay chốt buộc. Hoàn thành kiểu mộng mới quan Đại thần reo lên sung sướng. Bất chợt Người tỉnh giấc, thấy vợ con, anh em xóm giềng xúm xít đầy nhà, ai cũng mừng mừng tủi tủi rơi nước mắt. Người hỏi: “Có chuyện gì…” Vị trụ trì Sơn Miếu thưa rằng: “Ngài xuống Địa phủ đã ba ngày ba đêm nay mới quay lại nên mọi người mừng vui đấy ạ”.

Truyện kể rằng: Sau khi uống nước xin từ Sơn miếu thờ Thái tử Diêm La vương, Quan đại thần đột ngột quy tiên. Nhà vua tức tốc cho các quan thần y từ cung điện vào cứu chữa, nhưng sau khi bắt mạch các quan đều lắc đầu quay gót. Họ hàng, gia đình vội vàng chuẩn bị áo quan, mua sắm lễ vật, định ngày làm lễ phát tang. Đến ngày thứ ba, trong lúc mọi người đang rối rít lo công việc thì người cô trong họ bất chợt nghe thấy tiếng Quan Đại thần ú ớ, nhìn vào nơi Đại quan nằm thì thấy xác quan lớn từ từ ngồi dậy. Bà hoảng hốt thét lên và chạy ra ngoài. Vị trụ trì Sơn miếu định thần bước vào thì cũng vừa đúng lúc Đại quan tỉnh lại.

Không lâu sau đó, công cuộc xây dựng kinh đô được tiến hành nhanh chóng. Chỉ với một cây thước làm từ mảnh luồng gọi là thước tầm (3), những cung điện, phủ, lầu được dựng lên uy nghi chưa nơi nào có. Trên những vì kèo, xà bẩy, con chồng là những đường nét hoa văn rồng bay phượng múa uyển chuyển tài hoa. Kết cấu mộng mẹo thần kỳ, vững chắc và những đường nét chạm khắc tinh xảo, sống động như hư như thực khiến các bậc thợ lão luyện kinh ngạc nể phục. Nhà vua vui mừng khôn xiết. Mọi người thì thầm với nhau: “Quan Đại thần có Diêm La vương phù trợ”…

Đời sau để lại câu đối ca ngợi:

Sáng nghiệp tán hoàn cơ lẫm lẫm linh thanh hà nhạc tại

Hữu công lưu tự điển hoàng hoàng chiếu sáng ngọc kim minh

Tạm dịch

Dựng nghiệp giúp mưu hay nổi tiếng thiêng liêng cùng sông núi

Công ghi sử sách lưu danh chiếu sáng sắc vàng son.

Cuối làng cổ Chi Phong, ngay trước chân núi Xương Bồ có một ngôi đền nhỏ, nơi đây thờ tự Thần Qúy Minh Đại vương và Quan Đại thần Công tượng Lục Phủ Giám sát đại tướng Quân Ninh Hữu Hưng. Khi tôi đến, đền đang được trùng tu nâng cấp. Vị trụ trì đền cho biết: Thần Qúy Minh Đại vương là một trong ba vị thần thời Hùng Duệ Vương (tức Hùng Vương thứ 18) có công bảo vệ và dựng xây đất nước. Khi Kinh đô Hoa Lư xây dựng, thần Qúy Minh là một trong bốn vị thần được trấn yểm ở Hoa Lư tứ trấn, trấn giữ hướng Nam Kinh đô Hoa Lư. Đền thờ thần Qúy Minh và Quan Đại thần Ninh Hữu Hưng ở Chi Phong đã có cách đây hàng ngàn năm. Trải qua chiến tranh tàn phá, hư hỏng, người Chi Phong lập lại đền mới ngay trên nền đất cổ xưa, lớp trước truyền cho lớp sau về những kỳ tích của các Ngài, quanh năm phụng thờ, cầu mong các Ngài phù hộ độ trì cho dân lành bình an và hưng thịnh

Chiều dần buông, núi Mơ, núi Vàng, núi Bạc, núi Bồ trên dẫy Mã Yên mờ dần trong sương lạnh. Tôi bồi hồi ngắm nhìn núi Bồ, núi có hình Long ngai uy nghi tĩnh tại, tựa lưng vào dẫy Mã Yên nhìn về Đông Bắc. Trải qua hàng ngàn năm biến động, biết bao cuộc chiến tranh tàn phá, bao kiếp người đã qua đi, nhưng địa danh thôn Chi Phong vẫn còn đây, Núi Sơn Thần, Núi Xương Bồ vẫn còn đây, chỉ có người họ Ninh trên đất Chi Phong là không còn chi tộc nào nữa, nơi an nghỉ của Tổ nghề cũng ẩn vào núi thẳm. Đứng dưới chân núi Xương Bồ, thắp ba nén nhang, tôi ngậm ngùi vái về hướng núi.

Thầy ơi (Có thể con chưa xứng đáng được gọi cụ tổ nghề là thầy, xong từ tình cảm linh liêng của một người thợ làng nghề xin cho phép con được xưng hô như thế).

Thầy ơi. Giữa muôn vàn khó khăn nổi chìm của cuộc mưu sinh, Thầy đã để lại cho lớp lớp cháu con một ân đức mênh mông, một nghề nghiệp muôn đời hữu dụng. Lớp người hôm nay, lớp trẻ mai sau và đời đời những người thợ làng nghề sẽ noi gương Thầy sống có tâm có đức, hành nghề và truyền nghề cho con cháu. Nơi tiên giới xa xôi Thầy phù hộ cho chúng con và nhận từ tấm lòng kính trọng của con lạy Thầy ba lạy.

(Còn nữa)

Nghệ nhân Trương Ngọc Vui
Giám đốc Công ty TNHH Trường Thanh