Những quả mướp khô và nỗi niềm của người phụ nữ vùng cao

Người “đánh thức” giá trị ấy là chị Xa Thị Nga, cô gái dân tộc Mường ở xóm Xèo, xã Cao Sơn (Phú Thọ). Sinh ra giữa núi đồi quanh năm mây phủ, chị Nga lớn lên trong những tháng ngày chứng kiến phụ nữ trong bản tảo tần từ sáng đến tối mà cuộc sống vẫn thiếu trước hụt sau. Nhiều chị em phải rời quê xuống các khu công nghiệp ở Bắc Ninh, Bắc Giang, Ninh Bình… làm thuê, gửi con nhỏ ở nhà cho ông bà chăm sóc. Những cuộc chia tay lặng lẽ ấy khiến chị day dứt. Giữa bản làng còn nhiều khó khăn, chị luôn đau đáu một suy nghĩ: làm sao để phụ nữ vùng cao có thể kiếm sống ngay trên chính quê hương mình?

Cơ duyên đến trong một lần tham gia lớp tập huấn, tham quan mô hình kinh tế địa phương. Trở về nhà, nhìn những quả mướp già treo lủng lẳng ngoài vườn, chị bất chợt nghĩ: “Tại sao không thử làm điều gì đó khác đi từ chính thứ quen thuộc này?”.

Ý tưởng ấy dần thành hình. Năm 2024, mô hình “Thiết lập chuỗi giá trị của xơ mướp bản địa” chính thức ra đời. Nhưng, để biến ý tưởng thành sản phẩm thực tế là hành trình không hề đơn giản. Chị Nga phải tự học tất cả, từ chọn giống mướp, xử lý xơ, tạo khuôn, nhuộm màu đến cách may ghép thủ công. Xơ mướp không mềm mại như vải vóc, càng không dễ tạo hình như tre nứa. Chỉ cần mạnh tay một chút là lớp xơ sẽ rách hoặc mất đi dáng vẻ chuẩn như ban đầu

Chị Xa Thị Nga giới thiệu các sản phẩm thủ công từ xơ mướp tới du khách tham quan.

Chị Nga kể: “Xơ mướp rất dễ rách hoặc biến dạng nếu thao tác không cẩn thận. Mỗi công đoạn đều phải làm chậm rãi, tỉ mỉ để vừa đảm bảo độ bền, vừa giữ được tính thẩm mỹ. Để hoàn thiện một sản phẩm, người làm phải lựa chọn những quả mướp đạt độ già phù hợp, phơi thật khô, làm sạch rồi ép phẳng. Sau đó mới đến công đoạn cắt ghép, tạo hình, nhuộm màu và khâu tay hoàn toàn”.

Sự nhẫn nại của người phụ nữ Mường rồi cũng mang lại kết quả ngoài mong đợi. Những lớp xơ mướp mộc mạc bắt đầu hóa thành tranh treo tường, túi xách, mũ, đồ trang trí hay những món đồ gia dụng thân thiện với môi trường. Mỗi sản phẩm đều mang nét riêng bởi được làm thủ công bằng đôi tay của phụ nữ vùng cao.

Chị Nga thực hiện các công đoạn thủ công để tạo nên sản phẩm từ xơ mướp.

Đặc biệt, những bức tranh xơ mướp do chính con gái chị Nga sáng tạo đang trở thành món quà được nhiều du khách yêu thích khi ghé thăm vùng núi này. Giữa căn xưởng nhỏ thơm mùi nắng khô và xơ mướp, những thứ từng bị xem là bỏ đi nay lại mang một dáng hình khác, mềm mại hơn, có giá trị hơn.

Khi xơ mướp không chỉ là sản phẩm, mà còn là cách giữ người ở lại bản

Điều khiến mô hình của chị Xa Thị Nga trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở sự sáng tạo, mà còn ở cách nó đang âm thầm tạo sinh kế cho nhiều phụ nữ ở Cao Sơn. Từ vài món đồ thủ công ban đầu, đến nay xưởng xơ mướp ChaPi đã phát triển thành nhiều dòng sản phẩm khác nhau. Có nhóm nghệ thuật với tranh trang trí từ xơ mướp; nhóm chăm sóc cơ thể gồm bông tắm, cọ chà lưng, bông rửa mặt; nhóm gia dụng như cọ xoong nồi, lót hấp bánh, lót cốc; và cả các phụ kiện thời trang như túi xách, mũ, đồ trang trí. Mỗi món đồ đều mang vẻ đẹp mộc mạc rất riêng, thứ vẻ đẹp khiến người ta cảm nhận rõ hơi thở của núi rừng và sự khéo léo của bàn tay phụ nữ vùng cao.

Những sản phẩm từ xơ mướp được hoàn thiện từ sự sáng tạo và đôi bàn tay của phụ nữ vùng cao.

Để tìm đầu ra cho sản phẩm, chị Nga không chỉ bán cho khách du lịch mà còn chủ động quảng bá trên mạng xã hội, mang sản phẩm tham gia hội chợ, triển lãm trong và ngoài tỉnh. Nhờ vậy, ngày càng nhiều người biết đến sản phẩm xơ mướp ChaPi.

Hiện mô hình mang lại cho chị nguồn thu hàng chục triệu đồng mỗi tháng. Nhưng điều chị trân quý hơn cả là việc tạo được việc làm ổn định cho phụ nữ trong bản. Xưởng sản xuất xơ mướp hiện có 5 lao động nữ làm việc thường xuyên với thu nhập từ 4 - 6 triệu đồng/tháng. Ngoài ra còn có hàng chục lao động thời vụ được trả công khoảng 300.000 đồng/ngày.

Không chỉ tạo việc làm, chị Nga còn bao tiêu xơ mướp cho 8 hộ gia đình với mức giá 5.000 - 6.000 đồng/quả. Những quả mướp từng khô quắt trên giàn giờ trở thành nguồn thu nhập mới cho nhiều hộ dân vùng cao.

Chủ tịch Hội Nông dân xã Cao Sơn, bà Hà Thị Khanh đánh giá: “Đây là mô hình giàu ý nghĩa, không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho phụ nữ dân tộc thiểu số mà còn góp phần quảng bá văn hóa bản địa tới du khách”.

Những sản phẩm từ xơ mướp bản địa được trưng bày với nhiều mẫu mã đa dạng, kết hợp giữa giá trị sử dụng và nét đẹp thủ công truyền thống.

Ở nơi nhiều người trẻ từng rời quê để tìm việc dưới xuôi, câu chuyện của chị Xa Thị Nga giống như một lời khẳng định: quê hương vẫn có thể nuôi sống con người, nếu biết nhìn ra giá trị từ những điều bình dị nhất.

Trong định hướng lâu dài, mô hình xơ mướp ChaPi không chỉ dừng lại ở sản phẩm thủ công đơn thuần mà còn được kỳ vọng phát triển theo hướng OCOP, gắn với du lịch trải nghiệm và quảng bá văn hóa vùng cao. Nếu được đầu tư bài bản về mẫu mã, thương hiệu và thị trường, những sản phẩm từ xơ mướp của phụ nữ vùng cao hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm đặc trưng mang dấu ấn riêng của Cao Sơn.