Tết Đoan Ngọ xưa và những tập tục dân gian đặc sắc

Ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch hàng năm được gọi là Tết Đoan Ngọ, hay còn gọi là Đoan Dương.

Theo quan niệm phương Đông, "Đoan" có nghĩa là mở đầu, còn "Ngọ" là khoảng thời gian từ 11 giờ đến 13 giờ trong ngày. Tết Đoan Ngọ diễn ra vào thời điểm dương khí đạt cực thịnh trong năm, khi thời tiết chuyển mùa, sâu bệnh phát triển mạnh trên cây trồng và con người dễ mắc các chứng bệnh do khí hậu nóng ẩm. Vì vậy, người xưa coi đây là dịp để thanh lọc cơ thể, phòng bệnh và cầu mong sức khỏe, bình an.

Trong cuốn Việt Nam phong tục, ở chương "Tứ thời tiết lập", học giả Phan Kế Bính cho biết tục ăn Tết Đoan Ngọ, không rõ bắt nguồn từ đâu, người xưa thường liên hệ ngày lễ này với câu chuyện về Khuất Nguyên – vị trung thần nước Sở, thời Xuân Thu bên Trung Quốc.

Tương truyền, do can ngăn vua Hoài Vương không thành, ông đã ôm đá gieo mình xuống sông Mịch La tự vẫn đúng ngày mồng 5 tháng 5. Người dân thương tiếc nên hằng năm làm bánh đường, bánh ngọt, quấn chỉ ngũ sắc ở ngoài và chèo thuyền ra giữa dòng sông, ném bánh xuống để tưởng niệm.

Ở Việt Nam, ngày lễ này mang đậm bản sắc văn hóa bản địa, gắn với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và đời sống nông nghiệp của cư dân Việt.

Trong cuốn “Đất lề quê thói”, tác giả Nhất Thanh viết: “Nhiều nơi con cháu lo biếu tết ông bà cha mẹ, con rể sêu tết nhạc gia, học trò biếu tết thầy dạy. Quà biếu tết mồng 5 thường là ngỗng với đậu xanh hay dưa hấu với đường”.

Đặc biệt, vào ngày Tết Đoan Ngọ người ta thường ăn rượu nếp, ăn mận, ăn đào, trứng luộc, bánh đa, dưa hấu, uống rượu hòa thần đơn hoặc hồng hoàng (một vị thuốc có màu đỏ pha vàng) để “giết sâu bọ”.

Trẻ con được đeo những túi bùa kết bằng chỉ ngũ sắc và lấy the lụa khâu thành hình quả đào, quả khế, quả quất, quả ớt... Nhuộm đầu ngón tay, ngón chân (trừ ngón tay trỏ và ngón chân trỏ) bằng lá móng, bôi hồng hoàng vào thóp, vào ngực, vào rốn… để trừ trùng, trừ bệnh tật. Có nơi, may áo lụa đem đến các cửa chùa in dấu vẽ bùa rồi mặc cho trẻ, nhằm trừ tà ma cho khỏi quấy.

Những túi bùa kết bằng chỉ ngũ sắc và lấy the lụa khâu thành nhiều hình dạng khác nhau

Giữa trưa, sau khi cúng gia tiên, người ta đi hái lá mồng năm (tập hợp của nhiều loại cây mang vị thuốc nam) thường là lá ích mẫu, lá cối xay, lá vối, lá muỗm, ngải cứu, sả, tử tô, kinh giới, lá bưởi, nhọ nồi... đem về ủ rồi phơi khô, để sau đem nấu uống.

Bên cạnh đó, còn có tục hái lá ngải cứu, tùy năm nào thì kết hình thú năm ấy như: năm Tý thì tết con chuột, năm Sửu thì tết con trâu… treo giữa cửa, để tránh điềm xấu và dùng để làm thuốc khi cần.

Đặc biệt, sách Đồng Khánh địa dư chí chép “Tết Đoan ngọ chuẩn bị đầy đủ rượu và hoa quả lễ tổ tiên từ sáng sớm. Mọi người đều uống rượu, ăn hoa quả, gọi là giết sâu bọ. Hôm ấy người ta hái các loại thuốc cất giữ để sử dụng, hái lá ngải tùy theo năm mà bó thành hình con vật tượng trưng của năm đó…”.

Các loại lá thảo dược được sử dụng.

Từ phong tục dân gian đến nét đẹp văn hóa đương đại

Ngày nay, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, nhiều nghi lễ và phong tục trong Tết Đoan Ngọ đã được giản lược. Tuy nhiên, những nét văn hóa cốt lõi vẫn được duy trì trong nhiều gia đình Việt như thắp hương tưởng nhớ tổ tiên, ăn cơm rượu nếp, thưởng thức hoa quả đầu mùa hay chuẩn bị các món ăn truyền thống.

Không chỉ tồn tại trong đời sống gia đình, Tết Đoan Ngọ còn được nhiều địa phương, bảo tàng và khu di sản tổ chức tái hiện nhằm giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu hơn về những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Qua đó, những phong tục đẹp gắn với ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống đương đại.

Dù trải qua nhiều biến đổi theo thời gian, Tết Đoan Ngọ vẫn là một phần quan trọng trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam. Đây không chỉ là dịp để chăm lo sức khỏe, tưởng nhớ tổ tiên mà còn là cơ hội để mỗi người tìm về những giá trị truyền thống, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong nhịp sống hiện đại.