Lá sen là vị thuốc trị bệnh quen thuộc trong Đông y với tên gọi hà diệp, liên diệp, tên khoa học là Folium nelumbinis thuộc họ sen (Nelumbonaceae). Lá sen là bộ phận của cây mọc lên khỏi mặt nước, phần cuống lá dài, phía ngoài có gai nhỏ. Phiến lá có hình khiên, to, đường kính khoảng từ 60 – 70cm tùy thuộc vào thổ nhưỡng. Phần mặt trên của lá hơi nhám, thường có màu lục tro. Còn phần mặt dưới thì nhẵn bóng có màu nâu nhạt với gân nổi gờ lên. Mỗi lá sẽ có từ khoảng 17 – 23 gân mọc tỏa tròn hình nan hoa. Lá sen giòn, dễ vụn nát và có mùi thơm dễ chịu.

Sen là loại cây mọc tự nhiên hoặc được trồng nhiều tại các vùng đàm lầy, ao hồ ở nhiều nơi như các nước Đông Dương, Malaixia hay châu Đại Dương. Riêng ở nước ta, cây sen có thể được tìm thấy ở khắp nơi, điển hình nhất là các tỉnh Tây Nam Bộ.

Lá sen có thể được thu hái quanh năm nhưng thời điểm tháng 7 – 9 là phổ biến nhất. Ngoài ra, nhiều tài liệu Đông y cho rằng, nên thu hái lá khi cây bắt đầu nở hoa. Sau khi cắt những lá bánh tẻ về thì cần lau cho sạch và cắt bỏ phần cuống. Tiếp đến đem phơi nắng cho héo rồi gấp thành hình bán nguyệt và phơi tiếp cho khô hẳn.

Cách bào chế lá sen thông dụng

Lá sen khô phun nước cho hơi mềm ra. Sau đó dùng dao bén thái thành các dải dài hay miếng mỏng. Sau đó đem phơi hoặc sấy khô ở nhiệt độ thấp. Hoặc có cách làm khác là lá sen thán sao, phần lá sau khi được làm sạch thì đem thái thành dải dài. Sau đó cho vào nồi kín và tiến hành đun nóng rồi để nguội, lấy ra. Lá sen khi đã được phơi hoặc sấy khô cần được bảo quản trong túi kín ở những nơi khô thoáng.

Theo y học cổ truyền lá sen có vị đắng và tính bình. Được quy vào 3 kinh là Tỳ, Vị và Can. Chủ yếu điều trị chứng mất ngủ, tăng huyết áp, di tinh, sốt xuất huyết, chảy máu não, chảy máu cam, nôn ra máu, máu hôi không ra hết sau sinh. Theo y học hiện đại, lá sen giúp an thần, chống co thắt cơ trơn, ức chế loạn nhịp tim, chống choáng phản vệ.

Lá sen khô.

Cách dùng lá sen làm thuốc

Dược liệu lá sen được dùng phổ biến dưới dạng thuốc sắc, có thể kết hợp đa dạng với các vị thuốc khác. Liều được khuyến cáo sử dụng trong 1 ngày là vào khoảng 15 – 20g.

Trị máu hôi không ra hết sau sinh: Dùng 30g lá sen sao thơm rồi tán nhỏ. Có thể uống trực tiếp với nước sôi ấm hoặc sắc chung với 200ml nước đến khi còn 50ml, uống 1 lần trong ngày.

Trị chứng mất ngủ: Lấy 30g lá sen loại bánh tẻ, rửa sạch rồi thái nhỏ và phơi khô. Cho vào ấm hãm với 200ml nước sôi nóng như hãm trà. Có thể chia làm nhiều lần uống trong 1 ngày. Ngoài ra, có thể kết hợp dùng 30g lá sen, 30g giảo cổ lam cùng 50g táo mèo. Các vị thuốc này đem cho vào ấm sắc lấy nước bỏ bã. Uống thay nước trà hằng ngày với liều lượng mỗi ngày 1 thang

Dùng cho người cao huyết áp: Lấy 20g lá sen cùng 15g táo mèo đem nghiền nhỏ rồi cho vào ấm hãm với nước sôi khoảng 30 phút. Dùng uống thay trà với liều lượng 1 thang/ngày. Bài thuốc đáp ứng tốt với các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt hay đau đầu.

Chữa chảy máu cam: Lấy 15g lá sen, 10g lá tre, 2g hoàng liên, 10g mộc thông, 10g đan bì, 5g liên kiều, 6g thanh hao, 3g hoàng cầm, 6g sơn chi cùng 10g rễ cỏ tranh cho hết vào ấm sắc lấy nước, bỏ bả, uống ngày 1 thang. Bài thuốc phù hợp với những người bị chảy máu cam, mũi khịt khô, miệng hôi, tiểu dắt, đại tiện táo.

Hãm trà lá sen.

Chữa váng đầu: Lấy 10g lá sen, 10g đỗ trọng tươi cùng 6g hạch đào nhân. Cho hạch đào nhân đem sao vào rồi giã nát và sắc chung với 2 vị còn lại. Bỏ bã, lấy nước chia đều thành nhiều lần uống, ngày 1 thang. Dùng cho những người bị váng đầu kèm tai ù, mắt hoa.

Hỗ trợ giảm béo: Cần có 10g lá sen cùng với 60g gạo lức. Sắc lá sen lấy nước, loại bỏ bã và cho gạo lức vào nấu cháo. Khi cháo chín thì nêm chút đường phèn cho vừa miệng. Chia làm 2 lần ăn vào buổi sáng và buổi tối. Bài thuốc này giúp giải nhiệt, tiêu phù, giảm mỡ, khoan trung…

Chữa đau mắt: Lấy 10g lá sen, 4g cúc hoa vàng cùng với 10g hoa hòe. Đem tất cả sắc lấy nước, loại bỏ phần bã và chia làm nhiều lần uống, ngày dùng 1 thang. Ngoài tác dụng giảm đau mắt, bài thuốc còn rất phù hợp với bệnh nhân cao huyết áp.

Bài thuốc chữa sốt cao, co giật ở trẻ em: Lấy 30g lá sen, 15g sinh địa hoàng, 6g xuyên khung, 10g toàn yết, 30g bạch mao căn, 10g địa long, 10h đương quy, 10g cam thảo, 3g xương bồ cùng 3g ngô công. Các vị thuốc trên đem sắc kỹ lấy nước bỏ bã đi. Chia làm nhiều lần uống, cho trẻ uống ngày 1 thang.

Chữa gan nhiễm mỡ: Lất 20g lá sen, 20g hạ khô thảo, 20g mạn kinh tử cùng 5 quả ô mai. Tất cả cho vào ấm, đổ thêm 1 lít nước. Sắc đến khi còn phân nửa, lọc bỏ bã. Chia làm nhiều lần uống, ngày 1 thang.

Bài, ảnh: Hà Anh

Những lưu ý khi sử dụng lá sen

Không dùng cho phụ nữ mang thai hay đang trong thời kỳ cho bé bú. Phụ nữ khi đang hành kinh không nên uống nước lá sen. Dùng lá sen lâu dài có thể làm giảm ham muốn tình dục, ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng sinh lý. Những người thể hàn không nên dùng lâu dài. Các triệu chứng dùng kéo dài dễ gặp là mệt mỏi, tim đập thất thường, giảm trí nhớ. Tránh dùng nước lá sen thay thế nước lọc khi đang sử dụng các thực phẩm giảm cân khác.