Nguy cơ âm thầm từ môi trường làm việc khắc nghiệt

Theo thống kê đến năm 2025, cả nước có hơn 5.400 làng nghề và làng nghề truyền thống, thu hút khoảng 11 triệu lao động. Song phần lớn làng nghề vẫn hoạt động manh mún, thiết bị sản xuất lạc hậu, điều kiện vệ sinh môi trường và an toàn lao động chưa đảm bảo.

Tại làng hương Quảng Phú Cầu (huyện Ứng Hòa, Hà Nội) – nơi nổi tiếng với nghề làm hương truyền thống, hàng trăm hộ dân ngày ngày sản xuất trong không gian chật hẹp, ngập bụi gỗ, bột màu và mùi hắc của keo kết dính. Lao động thường làm việc 10–12 tiếng mỗi ngày, ít người dùng khẩu trang đúng quy chuẩn. Theo thống kê của địa phương, gần 40% người làm hương thường xuyên mắc các bệnh về hô hấp, viêm da hoặc dị ứng bụi. Nhưng hầu hết đều chưa từng được khám sức khỏe định kỳ hay xét nghiệm chuyên khoa.Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại làng đúc đồng Đại Bái (huyện Gia Bình, Bắc Ninh) cái nôi của nghề đúc đồng truyền thống hàng trăm năm tuổi. Tại đây, tiếng búa rèn và lò đúc hoạt động gần như suốt ngày đêm, nhiệt độ trong xưởng luôn trên 40°C. Người lao động thường xuyên tiếp xúc với hơi kim loại nóng, khói than và bụi oxit đồng. Không ít người bị bỏng, viêm phổi hoặc mắc các bệnh mãn tính về gan, thận do hấp thụ kim loại nặng lâu ngày.

Theo báo cáo của Viện Sức khỏe nghề nghiệp và Môi trường (Bộ Y tế, 2024), trong số 2.000 mẫu kiểm tra môi trường lao động tại các làng nghề, có đến 62% mẫu không đạt tiêu chuẩn về chất lượng không khí, 48% vượt ngưỡng tiếng ồn cho phép. Điều đó đồng nghĩa, hàng triệu người lao động vẫn đang âm thầm chịu rủi ro về sức khỏe nghề nghiệp mà chưa được bảo vệ đúng mức.

Chính sách đã có nhưng thực tế còn bỏ ngỏ

Những năm gần đây, nhiều chính sách về an toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ) đã được ban hành, như Chương trình quốc gia về phòng, chống bệnh nghề nghiệp giai đoạn 2021–2025, đặt mục tiêu đến năm 2025 có 100% người lao động làm việc trong môi trường nguy cơ cao được quản lý sức khỏe. Tuy nhiên, việc triển khai tại khu vực làng nghề vẫn gặp không ít khó khăn.

Phần lớn hộ sản xuất ở làng nghề là cơ sở nhỏ lẻ, hoạt động theo hình thức hộ gia đình, không có hợp đồng lao động, không đóng bảo hiểm xã hội hay y tế. Do đó, họ không được khám sức khỏe định kỳ, không được giám sát môi trường làm việc. Trong khi đó, các trạm y tế xã – phường lại thiếu trang thiết bị, nhân lực và kinh phí để thực hiện chức năng giám sát sức khỏe lao động.

Một số địa phương như Hà Nội, Bắc Ninh, Nam Định, Nghệ An đã bước đầu triển khai mô hình “trạm y tế làng nghề” hoặc “tổ an toàn cộng đồng”, tổ chức khám bệnh lưu động và tư vấn sức khỏe nghề nghiệp. Tuy nhiên, số lượng mô hình còn ít và chủ yếu mang tính thí điểm. Việc thống kê, lưu trữ dữ liệu về bệnh nghề nghiệp tại các làng nghề – dù đã được đặt mục tiêu hoàn thiện trong năm 2025 – vẫn chưa đồng bộ.

Hướng tới làng nghề xanh người lao động khỏe mạnh

Theo các chuyên gia y tế, để bảo vệ sức khỏe cho hàng triệu người lao động trong các làng nghề, cần sự vào cuộc đồng bộ từ chính quyền, cơ quan chuyên môn đến cộng đồng sản xuất. Trước hết là nâng cao nhận thức của người dân về nguy cơ bệnh nghề nghiệp và lợi ích của việc khám sức khỏe định kỳ. Mỗi hộ sản xuất cần trang bị tối thiểu khẩu trang, găng tay, hệ thống hút bụi, thông gió hoặc thiết bị bảo hộ chuyên dụng phù hợp với từng nghề.

Về phía chính quyền, cần tăng cường kiểm tra môi trường lao động, hỗ trợ kinh phí để các làng nghề đầu tư hệ thống xử lý khói bụi, nước thải và lắp đặt thiết bị an toàn. Bộ Y tế nên sớm hoàn thiện cơ sở dữ liệu sức khỏe lao động làng nghề toàn quốc, giúp theo dõi, cảnh báo và xây dựng chính sách bảo vệ sức khỏe phù hợp.

Song song đó, việc khuyến khích áp dụng công nghệ sạch, mô hình sản xuất xanh là hướng đi bền vững. Thực tế tại Quảng Phú Cầu, từ năm 2024, đã có 20 hộ dân chuyển sang dùng bột gỗ tự nhiên, keo hữu cơ, giảm đáng kể lượng bụi phát sinh. Còn tại Đại Bái, một số cơ sở đúc đồng đã thay lò than thủ công bằng lò điện cảm ứng, vừa tiết kiệm năng lượng, vừa hạn chế khí độc thải ra môi trường.

Sức khỏe người lao động làng nghề không chỉ là vấn đề an sinh mà còn là yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển của các giá trị truyền thống. Khi người thợ được bảo vệ, được chăm sóc và làm việc trong môi trường an toàn, họ mới có thể tiếp tục truyền lửa nghề cho thế hệ sau. Đã đến lúc, việc “giữ nghề” phải song hành với “giữ người” – để làng nghề Việt Nam thật sự phát triển bền vững trong thời kỳ mới.