Diện mạo nông thôn tỉnh Sơn La ngày càng khởi sắc với những cánh đồng xanh, hệ thống hạ tầng được đầu tư đồng bộ,góp phần nâng cao đời sống người dân.

Chuyển đổi tư duy nền tảng của nông thôn mới

Những năm gần đây, việc ứng dụng công nghệ cao như hệ thống tưới tự động, nhà màng, cảm biến nhiệt độ, độ ẩm... đã tạo ra bước chuyển căn bản trong tư duy sản xuất của người dân. Từ “làm theo kinh nghiệm”, nông dân Sơn La đang từng bước chuyển sang “sản xuất dựa trên dữ liệu và thị trường”.

Các vùng sản xuất tập trung được hình thành rõ nét, như vùng cây ăn quả tại Mai Sơn, Mường Chanh, Chiềng Ban với các sản phẩm chủ lực như xoài, nhãn, mận; vùng chè tại Mộc Châu; vùng cà phê, dược liệu tại nhiều địa phương. Việc áp dụng tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP cùng với cấp mã số vùng trồng đã giúp nông sản Sơn La đủ điều kiện xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, EU, Hàn Quốc.

Hiệu quả kinh tế nhờ đó tăng rõ rệt, nhiều mô hình cho thu nhập cao gấp 2-3 lần so với trước đây. Quan trọng hơn, người nông dân đã chủ động tiếp cận khoa học kỹ thuật, hình thành tư duy sản xuất hàng hóa yếu tố cốt lõi trong xây dựng nông thôn mới.

Điển hình tại phường Thảo Nguyên, HTX Nông nghiệp Quyết Thanh đã chủ động đầu tư công nghệ chế biến sâu, góp phần giải bài toán “được mùa, mất giá” đối với nông sản địa phương.

Bà Lương Thị Thanh, Phó Giám đốc HTX cho biết, từ năm 2020, HTX đã đầu tư 6 máy sấy lạnh với công suất khoảng 5 tấn quả tươi/ngày. Các sản phẩm được chế biến theo quy trình hiện đại, ứng dụng công nghệ ozone và sấy lạnh, vừa bảo đảm an toàn thực phẩm, vừa giữ được hương vị và hàm lượng dinh dưỡng của quả tươi.

Hiện nay, HTX đã phát triển 5 sản phẩm OCOP, trong đó có 4 sản phẩm đạt 4 sao như mận sấy dẻo, chuối sấy dẻo, hồng sấy dẻo, xoài sấy dẻo và 1 sản phẩm đạt 3 sao là dâu tây sấy dẻo. Việc đẩy mạnh chế biến không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản, giảm áp lực tiêu thụ quả tươi vào chính vụ mà còn tạo đầu ra ổn định, nâng cao giá trị nông sản, giúp người dân yên tâm gắn bó với các loại cây trồng đặc sản.

Đặc biệt năm 2025 nhờ ứng dụng công nghệ cao doanh thu của HTX tăng từ 20% so với năm trước.

Gắn nông nghiệp với du lịch - Hướng đi bền vững

Một điểm nhấn trong phát triển nông nghiệp nông thôn Sơn La là việc gắn sản xuất với du lịch trải nghiệm. Tại các vùng như Mộc Châu, nhiều trang trại đã mở cửa đón du khách tham quan, trải nghiệm thu hoạch nông sản, qua đó gia tăng giá trị sản phẩm và mở rộng nguồn thu.

Giai đoạn 2021- 2025, Sơn La đón gần 19 triệu lượt khách, doanh thu du lịch đạt trên 20.670 tỷ đồng, góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn.

Việc phát triển mô hình “nông nghiệp gắn với du lịch” không chỉ giúp tiêu thụ sản phẩm mà còn quảng bá hình ảnh địa phương, lan tỏa giá trị văn hóa, góp phần xây dựng nông thôn mới theo hướng toàn diện và bền vững.

Bà Nguyễn Thị Hoa, Chủ tịch UBND phường Mộc Châu, cho biết: Hiện trên địa bàn có 22 HTX nông nghiệp hoạt động hiệu quả, đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Thông qua mô hình HTX, các hộ thành viên và nông dân được hướng dẫn sản xuất theo quy trình, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, tăng cường quảng bá sản phẩm, kết nối thị trường tiêu thụ, từng bước phát triển nông nghiệp theo hướng ổn định, bền vững.

Khai thác lợi thế tự nhiên tạo sinh kế lâu dài

Không chỉ phát triển trồng trọt, Sơn La còn tận dụng hiệu quả tiềm năng mặt nước lòng hồ thủy điện để phát triển nuôi trồng thủy sản. Các mô hình nuôi cá lồng công nghệ cao, kiểm soát môi trường, truy xuất nguồn gốc đang từng bước hình thành, tạo ra dòng sản phẩm mới có giá trị kinh tế cao.

Song song với đó, phát triển dược liệu dưới tán rừng được xác định là hướng đi chiến lược, vừa nâng cao thu nhập cho người dân, vừa bảo vệ tài nguyên rừng. Các loại cây như sơn tra, sa nhân, thảo quả, đương quy... được phát triển theo hướng hàng hóa, gắn với chế biến và xây dựng thương hiệu.

Điển hình trong việc người có công đầu trong việc đưa giống sâm Ngọc Linh về trồng dưới tán rừng trên đỉnh Xam Ta (xã Mường Chanh) là ông Nguyễn Chí Long, Giám đốc Công ty TNHH MTV Đầu tư xây dựng Thành Long. Ít ai biết rằng, để có được những vạt sâm xanh tốt như hôm nay, ông Long đã trải qua hơn một thập kỷ “ăn rừng, ngủ rừng”, kiên trì tìm hướng đi phù hợp.

Chia sẻ về cơ duyên với loại dược liệu quý này, ông Nguyễn Chí Long cho biết, ý tưởng đưa sâm Ngọc Linh về Sơn La xuất phát từ mong muốn không chỉ phát triển kinh tế mà còn tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương, đặc biệt là đồng bào dân tộc vùng cao. Sau khi tham quan các mô hình trồng sâm tại Quảng Nam, ông nhận thấy nhiều khu vực ở Sơn La có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng tương đồng.

Từ năm 2009, ông bắt đầu đưa hàng nghìn cây giống từ 1–3 năm tuổi lên trồng thử nghiệm tại các cánh rừng già. Sau nhiều lần tìm tòi, thử nghiệm, ông quyết định lựa chọn bản Xam Ta làm nơi phát triển vùng trồng sâm từ hạt giống. Mô hình đã mở ra hướng đi mới cho kinh tế dược liệu mà còn tạo việc làm ổn định, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho đồng bào dân tộc, hướng tới phát triển bền vững gắn với bảo vệ rừng.

Việc gắn quyền lợi kinh tế của người dân với rừng đã góp phần nâng cao ý thức bảo vệ rừng, tạo sinh kế bền vững một tiêu chí quan trọng trong xây dựng nông thôn mới nâng cao..

Xây dựng nông thôn mới từ "gốc" con người

Ông Dương Gia Định - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La cho biết: mô hình phát triển nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới của Sơn La đang đi đúng hướng, từng bước phát huy hiệu quả rõ nét. Việc chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa, ứng dụng công nghệ cao, gắn với chế biến và tiêu thụ đã giúp nâng cao giá trị nông sản, cải thiện thu nhập cho người dân.

Đặc biệt, các mô hình liên kết sản xuất theo chuỗi, phát triển kinh tế hợp tác, gắn nông nghiệp với du lịch và khai thác hiệu quả tài nguyên bản địa đang tạo ra động lực mới cho khu vực nông thôn. Qua đó, không chỉ thúc đẩy phát triển kinh tế mà còn góp phần nâng cao chất lượng các tiêu chí nông thôn mới theo hướng bền vững.

Trong thời gian tới, tỉnh sẽ tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, mở rộng thị trường tiêu thụ và phát triển các mô hình nông nghiệp xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu, hướng tới xây dựng nông thôn mới nâng cao, kiểu mẫu.