Đằng sau giọt tương đượm vị ấy là câu chuyện về tâm huyết và sự kiên trì của anh Đỗ Xuân Dũng (sinh năm 1984, ở thôn Xuân Phả 1) - người đã từng bước phục hồi nghề cũ của cha ông, nâng tầm giọt tương quê thành sản phẩm OCOP đặc trưng của địa phương. Tương Xuân Phả không cầu kỳ về thành phần nhưng lại đòi hỏi sự tỉ mỉ, công phu trong từng công đoạn chế biến. Nguyên liệu chủ yếu chỉ gồm ngô nếp, đậu tương, muối và nước sạch, nhưng để tạo nên mẻ tương ngon, khâu tuyển chọn đã phải thực hiện khắt khe ngay từ đầu. Đậu tương phải là loại đậu ta hạt nhỏ, vàng ươm và tròn đều; ngô sử dụng là ngô nếp hạt chắc, được phơi thật khô rồi bảo quản cẩn thận trong bao kín để tránh ẩm mốc.

Tương Xuân Phả là sản phẩm được làm hoàn toàn từ những nguyên liệu tự nhiên theo phương pháp truyền thống, gồm các nguyên liệu sẵn có tại địa phương như đậu tương, ngô, muối và nước.

Sự tinh tế của người thợ Xuân Phả thể hiện rõ nhất ở quy trình chế biến hoàn toàn thủ công. Đậu tương và ngô nếp sau khi sơ chế được rang chín trên chảo gang đun bằng bếp củi. Đây là công đoạn thử thách kinh nghiệm của người làm nghề, bởi nếu rang quá lửa, nguyên liệu bị cháy sẽ làm hỏng màu sắc và vị tương; ngược lại, nếu chưa đủ độ chín, tương rất dễ bị hư hỏng trong quá trình lên men. Sau khi rang, ngô và đậu được xay nhỏ bằng cối đá. Bột ngô được trộn nước đến độ ẩm thích hợp rồi trải đều trên nong, phủ lá để ủ mốc tự nhiên từ 5 đến 7 ngày cho đến khi phủ lớp mốc vàng đều đạt chuẩn. Song song đó, bột đậu tương xay được cho vào chum sành không tráng men - loại chum nung chín cả trong lẫn ngoài - hòa với nước sạch và đem phơi dưới ánh nắng mặt trời từ 6 đến 7 ngày. Khi đậu đạt độ chín, người thợ mới hòa mốc ngô cùng muối sạch vào chum, tiếp tục phơi nắng tự nhiên suốt 15 đến 20 ngày. Chính quy trình khép kín, kiên trì và không sử dụng hóa chất bảo quản ấy đã kết tinh nên dòng tương mang màu sắc sẫm dịu, hương thơm đặc trưng cùng vị ngọt hậu đằm thắm.

Nhận thấy giá trị của nghề truyền thống và mong muốn đưa sản phẩm quê nhà vươn xa, anh Đỗ Xuân Dũng đã dành nhiều thời gian chuẩn hóa quy trình, vừa giữ trọn phương pháp thủ công vừa chú trọng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Nhờ sự đầu tư bài bản, năm 2021, sản phẩm Tương Xuân Phả của cơ sở Đỗ Xuân Dũng đã chính thức được công bố chất lượng, đăng ký nhãn hiệu và đạt chứng nhận OCOP cấp tỉnh. Đây không chỉ là sự ghi nhận cho chất lượng sản phẩm mà còn mở ra bước ngoặt mới, đưa món nước chấm “quốc dân” - vốn quen thuộc trong các bữa cơm gia đình từ chấm rau, làm nộm cho đến kho thịt, kho cá hay dùng cho người ăn chay - đến gần hơn với đông đảo người tiêu dùng.

Từ quy mô sản xuất hộ gia đình nhỏ lẻ, cơ sở của anh Dũng hiện cung ứng ra thị trường từ 5.000 đến 7.000 lít tương mỗi năm, từng bước hiện diện tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước. Đối với người dân Xuân Phả, mỗi chum tương không đơn thuần là một món hàng thương mại mà còn chứa đựng câu chuyện về đất, về người và về dòng chảy văn hóa ẩm thực bên sông Chu. Trong bối cảnh chương trình Mỗi xã một sản phẩm ngày càng coi trọng nguồn gốc và giá trị văn hóa, Tương Xuân Phả đang tiếp tục hoàn thiện về bao bì, mẫu mã, mở rộng kênh phân phối để khẳng định vị thế. Từ những hạt ngô, hạt đậu mộc mạc, giọt tương Xuân Phả hôm nay đang tự tin đi trên hành trình nâng tầm giá trị nông sản quê hương, vừa bảo tồn nét đẹp ký ức của làng cổ, vừa góp phần làm phong phú thêm đời sống kinh tế - xã hội của xã Thọ Xuân.