Nơi hội tụ và lan tỏa các tiềm năng

Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, tính đến tháng 6/2018, cả nước có 5.411 làng nghề và làng có nghề (trong đó có 1.864 làng nghề truyền thống với 115 nghề truyền thống đã được công nhận), trong đó 60% ở vùng đồng bằng sông Hồng, 23% ở khu vực miền Trung và 17% ở khu vực miền Nam; thu hút khoảng 11 triệu lao động (khoảng 30% lực lượng lao động nông thôn), trong đó số qua đào tạo có chứng chỉ sơ cấp trở lên chiếm 12,3%. Các làng nghề cả nước đã và đang tạo ra hàng trăm dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ và hàng hóa đa dạng khác nhau, kết tinh trí tuệ và bàn tay tài hoa Việt nghìn năm văn hiến, điển hình như: Hàng mây tre đan, lá, cói; hàng sơn mài; đồ gỗ và chạm khắc gỗ; hàng thêu và dệt; hàng kim khí, sắt thép; chế tác vàng, bạc, đá quý, gốm, sứ và sừng, vỏ ốc; thời trang lụa và hàng nông sản chế biến, hàng gia vị, mỹ phẩm, tinh dược phẩm, thảo dược…Trong năm 2017, chỉ riêng ngành hàng thủ công mỹ nghệ cả nước đã có 2.000 doanh nghiệp, cơ sở tham gia xuất khẩu đạt kim ngạch trên 2 tỷ USD tới hơn 160 quốc gia, vùng lãnh thổ…

Đặc biệt, kể từ ngày 01/6/2018, theo Nghị định số 52/2018/NĐ-CP về Phát triển ngành nghề nông thôn, làng nghề được công nhận phải đạt cả 3 tiêu chí về tổng số (tối thiểu 20%) hộ trên địa bàn tham gia; về thời gian (tối thiểu 2 năm liên tục) sản xuất kinh doanh ổn định và về yêu cầu bảo vệ môi trường làng nghề theo quy định hiện hành. Với làng nghề truyền thống, ngoài những tiêu chí trên, phải có ít nhất một nghề truyền thống với 3 tiêu chí: Nghề đã xuất hiện tại địa phương từ trên 50 năm và đang tiếp tục phát triển; nghề tạo ra sản phẩm mang bản sắc văn hóa dân tộc và nghề gắn với tên tuổi của một hay nhiều nghệ nhân hoặc tên tuổi của làng nghề.

Thực tế cho thấy, các làng nghề hiện chủ yếu sản xuất ở quy mô nhỏ lẻ, thiếu tính liên kết và định hướng sản xuất gắn với thị trường; năng lực sản xuất và cạnh tranh còn nhiều hạn chế; vẫn còn có tâm lý ỷ lại sự hỗ trợ của Nhà nước. Ngoài ra, không chỉ thiếu thợ trẻ, nhiều làng nghề đang thiếu thợ tạo mẫu và thợ có tay nghề tinh xảo, yếu tố quyết định tạo ra các sản phẩm (như gốm sứ, sơn mài, khảm trai, điêu khắc gỗ, thêu, dệt lụa, mây tre đan…) ngày càng đa dạng, chất lượng cao, chinh phục người tiêu dùng trong nước và quốc tế. Hơn nữa, các cơ sở sản xuất làng nghề thường có quy mô nhỏ, nằm trong khu dân cư, mặt bằng chật hẹp, sử dụng công nghệ cổ truyền và kỹ thuật lạc hậu; việc đăng ký thương hiệu và kiểu dáng sản phẩm chưa được quan tâm…

Ngày 07/5/2018, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 490/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) giai đoạn 2018 - 2020. Theo đó, Chương trình OCOP sẽ được tiến hành đồng bộ trên cả nước nhằm phát triển kinh tế khu vực nông thôn theo hướng phát huy nội lực và gia tăng giá trị. Đây cũng là giải pháp, nhiệm vụ then chốt trong triển khai thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016 - 2020. Mục tiêu tới năm 2020, Chương trình OCOP sẽ tiêu chuẩn hóa ít nhất 50% số sản phẩm hiện có, tương ứng khoảng 2.400 sản phẩm; hoàn thiện tổ chức sản xuất theo hướng liên kết giữa hộ sản xuất với hợp tác xã và doanh nghiệp, triển khai 8 đến 10 mô hình “Làng văn hóa du lịch”; kiện toàn 100% doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia; phấn đấu phát triển mới khoảng 500 doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã tham gia Chương trình OCOP.

Ngày 17/5/2018, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã tổ chức triển khai Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) với tổng kinh phí dự kiến khoảng 45.000 tỷ đồng. “Mỗi xã một sản phẩm” nhưng có thể sản xuất cùng một loại sản phẩm, theo chu trình 6 bước, trên cơ sở nguyên tắc “dân biết, dân bàn, dân làm, dân thụ hưởng” gồm: 1- Tuyên truyền, hướng dẫn về OCOP; 2- Nhận đăng ký ý tưởng sản phẩm; 3- Nhận phương án, dự án sản xuất kinh doanh; 4- Triển khai phương án, dự án; 5- Đánh giá và xếp hạng sản phẩm và 6- Xúc tiến thương mại. Mục tiêu, đến năm 2020, tiêu chuẩn hóa ít nhất 50% sản phẩm hiện có, tương ứng với 2.400 sản phẩm; phát triển 8 - 10 mô hình làng văn hóa du lịch và củng cố và kiện toàn 100% doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia chương trình, phát triển mới 500 doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã tham gia chương trình, đẩy mạnh xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm OCOP, đào tạo tập huấn kiến thức chuyên môn cho 1.200 cán bộ quản lý nhà nước, 100% lãnh đạo doanh nghiệp, hợp tác xã.

Một số sản phẩm làng nghề tiêu biểu được trưng bày tại Đại hội IV Hiệp hội Làng nghè Việt Nam năm 2018.

Sự phát triển bền vững làng nghề phụ thuộc quan trọng vào các chính sách hỗ trợ các làng nghề, nhất là về quy hoạch và mặt bằng kinh doanh, về kết cấu hạ tầng và công nghệ bảo vệ, xử lý môi trường; về vốn và về phát triển thương hiệu, ổn định đầu ra; gắn với quy hoạch và chiến lược tổng thể xây dựng nông thôn mới; lồng ghép trong triển khai Quyết định của Thủ tướng Chính về Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP),… nhằm phát triển các hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh (ưu tiên phát triển HTX, doanh nghiệp nhỏ và vừa) để sản xuất các sản phẩm, dịch vụ có lợi thế đạt tiêu chuẩn, có khả năng cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế, góp phần phát triển kinh tế nông thôn theo hướng phát triển nội lực và gia tăng giá trị, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao thu nhập, đời sống cho nhân dân và thực hiện hiệu quả nhóm tiêu chí “Kinh tế và tổ chức sản xuất” trong Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2016 - 2020, thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn; chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn hợp lý (giảm bớt tình trạng dân di cư ra thành phố), bảo vệ môi trường và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của Việt Nam.

Cần giải pháp đồng bộ cho phát triển bền vững

Theo đó, cần nâng cấp cơ sở pháp lý cho quản lý và phát triển làng nghề, tiến tới xây dựng Luật Làng nghề hoặc Pháp lệnh Làng nghề. Đặc biệt, cần coi trọng và gắn phát triển làng nghề với “Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới và Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) phù hợp với quá trình tái cơ cấu tổng thể nền kinh tế trên phạm vi cả nước và phù hợp thực tiễn mỗi địa phương, vùng miền; coi đây như một trọng tâm ưu tiên của chính quyền các cấp, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa phát triển kinh tế, tạo công ăn việc làm, cải thiện thu nhập và bảo đảm an sinh xã hội địa phương, với gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa nghìn năm dân tộc, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống của người dân; chủ động mở cửa tiếp nhận những tinh hoa văn hóa và công nghệ thế giới để cải thiện chất lượng, sức cạnh tranh và làm giàu thêm văn hóa bản địa.

Hơn nữa, các quy hoạch cần bảo đảm được định hướng kết nối tạo chuỗi thích hợp, theo hướng kết hợp với du lịch làng nghề, du lịch văn hóa và du lịch trải nghiệm - lịch sử, tạo thêm nhiều giá trị gia tăng cao và hiệu quả về kinh tế và văn hóa xã hội trong phát triển làng nghề…

Bên cạnh đó, cần coi trọng bồi dưỡng kiến thức quản trị kinh doanh cho chủ hộ, doanh nghiệp làng nghề; đa dạng hóa hình thức đào tạo nghề, cả truyền nghề, cấy nghề và đào tạo nghề mới gắn với vùng nguyên liệu; thường xuyên tổ chức phong tặng, công nhận khen thưởng và tôn vinh các danh hiệu làng nghề, như những “Nghệ nhân Nhân dân”, “Nghệ nhân Ưu tú”, “Nghệ nhân làng nghề”, “Làng nghề tiêu biểu”, “Doanh nghiệp làng nghề tiêu biểu”, “Bảng vàng gia tộc nghề truyền thống”, “Sản phẩm làng nghề tiêu biểu”…

Làng nghề và nghệ nhân là tài sản quý của từng địa phương và của cả quốc gia mà ông cha để lại. Đào tạo nghệ nhân, thợ tay nghề cao, bảo vệ môi trường và ổn định đầu ra là ba vấn đề cốt lõi và trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, của từng cơ sở và người dân làng nghề để duy trì và phát triển bền vững làng nghề ở nước ta, tạo ra bộ mặt đô thị hóa mới cho nông thôn, để nông dân “ly nông nhưng không ly hương” và làm giàu trên quê hương mình, cả trong cả hiện tại, cũng như trong tương lai…

TS. Nguyễn Minh Phong