Làng nghề có tuổi đời hơn 50 năm

Làng nghề gốm Gia Thủy là một trong những làng nghề truyền thống ở Ninh Bình với những nét đẹp chân thực và mộc mạc. Nằm trên địa phận xã Gia Thủy, huyện Nho Quan (tỉnh Ninh Bình) làng nghề gốm truyền thống đã có tuổi đời hơn 50 năm.

Người thợ gốm khéo léo, miệt mài để cho ra tạo hình của gốm.

Nằm trên dọc con đê, nối hai xã Gia Thủy và Gia Lâm thuộc huyện Nho Quan, làng gốm Gia Thủy nằm giữa một vùng đồng ruộng. Phía trước làng nghề là con sông Vang, một nhánh sông nhỏ bị chặn lại, giờ chỉ còn cỏ lác và phù sa.

Theo ông Trịnh Đình Dũng - chủ nhiệm Hợp tác xã gốm Gia Thủy thì, làng gốm ra đời năm 1959, phát sinh từ Thanh Hóa. Khi ấy, một số thợ gốm từ Thanh Hóa đã di cư về đây và mở một số lò gốm nhỏ làm các vật dụng phục vụ cuộc sống sinh hoạt trong gia đình như nồi, niêu, chum, vại...Dần dần, do chất lượng sản phẩm tốt, sự yêu mến của nhân dân trong vùng đối với sản phẩm, các lò gốm gia đình được mở rộng, làng nghề gốm cũng ra đời từ đó.

Sản phẩm được phơi khô và đang đợi đến công đoạn nung gốm

Từ cách làm riêng và nguồn nguyên liệu đặc biệt

Sản phẩm của làng nghề gốm Gia Thủy chủ yếu là những sản phẩm mộc mạc như nồi, chum, vại, bình, đĩa gốm với các loại hoa văn, phong cảnh làng quê Việt được thể hiện một cách tự nhiên, tinh xảo qua bàn tay khéo léo, tỉ mỉ của các nghệ nhân nơi đây. Ông Dũng cho biết, làng nghề cơ bản sản xuất chum, sành không tráng men, nơi đây khác với các nơi khác ở chỗ toàn bộ sản phẩm đều là men tự phát.

Mỗi sản phẩm đều là thành quả của sự miệt mài sáng tạo, thành quả gắn bó của cả một tập thể bao gồm nhiều công đoạn khác nhau, thấm đẫm mồ hôi, công sức của những người thợ của làng nghề. Từng nét vẽ mang đậm những dấu ấn vùng miền, đời sống của con người Bắc Bộ. Không bóng bẩy như gốm Bát Tràng, gốm Gia Thủy mộc mạc, chân phương, chan chứa hồn người, hồn đất. Nét đặc trưng, điều làm nên sự khác biệt của gốm Gia Thủy so với các làng nghề gốm truyền thống khác là cách làm và nguồn nguyên liệu độc đáo.

Những người thợ gốm gắn bó lâu năm với làng nghề luôn đau đáu một nỗi niềm về sự sống còn của nghề truyền thống.

Nói về đặc thù nguồn nguyên liệu, các sản phẩm gốm của làng nghề đều được làm từ nguyên liệu đất sét có màu nâu vàng, loại đất này có độ kết dính cao, mịn và chịu nhiệt tốt. Đất khi lấy về sẽ được phơi khô, đập nhỏ rồi cho vào bể ngâm, tất cả đất đều được ngâm ở hai chiếc bể to phía ngoài cổng đi vào. Sau đó, người thợ gốm sẽ dùng máy khuấy đều rồi múc lọc qua sàng, tiến hành gạn bớt nước phía trên, lấy phần đất đông đặc rồi mang ra phơi khô, đến khi đất đủ tầm dẻo là mang ra làm được.

Việc phơi đất là một khâu vô cùng quan trọng, đòi hỏi người thợ phải thật cẩn thận, bởi nếu để đất khô quá hoặc ướt quá thì sẽ rất khó tạo hình cho sản phẩm như mong muốn.

Mỗi mẻ gốm ra lò mất tới gần một tháng trời, từ khâu lấy đất, đập, ngâm đất đến việc tạo hình, nặn và chuốt gốm, và cuối cùng là công đoạn cuối cùng đầy khó khăn, nhọc nhằn khi vào lò. Tất cả các quy trình trên đòi hỏi những người thợ, người nghệ nhân trong một lò gốm phải bền bỉ, kiên trì và có sự giúp đỡ, gắn kết lẫn nhau để cho ra một sản phẩm truyền thống với chất lượng tốt nhất.

Làng nghề từng bước hội nhập

Năm 2007, làng gốm Gia Thủy được công nhận là làng nghề truyền thống. Dưới sự quan tâm, giúp đỡ của chính quyền địa phương và tỉnh Ninh Bình, làng nghề gốm được nhiều người biết tới. Thêm vào đó là chính chất lượng, mẫu mã của sản phẩm mà các sản phẩm của làng nghề được mọi người yêu mến và tin tưởng.

Đối tượng khách hàng của làng nghề cũng khá đa dạng, từ khách hàng trong nước, đến những khách hàng nước ngoài như Lào, Campuchia, Nhật Bản và Hàn Quốc. Việc làm ăn phát triển, thuận lợi như vậy là câu chuyện của những năm trước, còn mấy năm trở lại đây có chút thay đổi.

Một vài người trẻ ở lại làng, gắn bó với nghề như một mối duyên lưu giữ nét hồn thiêng của gốm.

Những năm nay, làng gốm vắng hơn, những thợ gốm đa phần kiếm sống bằng nghề khác. Có những người thợ trước đây làm gốm, nhưng vì thu nhập bấp bênh, nên đã từ bỏ nghề và đổ dồn về các khu công nghiệp để làm thuê. “Lớp trẻ lớn lên, đứa học tiếp lên đại học, hoặc đi làm xa xứ, còn những người trẻ ở lại đa phần đi làm ở các khu công nghiệp mới mở gần đó, thu nhập cao mà sạch sẽ, thanh niên giờ chúng nó muốn thoát ly đồng ruộng, ai lại muốn trở về làm cái nghề gắn liền với bùn đất, củi lửa thế này” – một người thợ gốm đã già với mái tóc hoa râm chia sẻ.

Nắng tháng mười dịu nhẹ, hanh hao với những làn gió heo may se lạnh, làng nghề gốm truyền thống Gia Thủy nằm tĩnh mịch giữa một khoảng đồng bao la thẳng cánh cò bay. Những ngày cuối năm bận rộn, đơn hàng đặt nhiều thêm, mọi người tất bật với mẻ gốm mới ra lò, tiếng cười nói vui vẻ.

Những chiếc chum, bình mới ra lò còn giữ nguyên nét hồn mộc mạc, nguyên sơ của đất và lửa, đượm vàng dưới ánh nắng đầu đông. Với những người dân nơi đây, nghề gốm không chỉ là sinh kế, mà còn là tình yêu nghề, sự tiếp nối truyền thống ông cha để lại, nơi mảnh hồn của đất được thổi bừng trong màu gốm mộc, giản dị mà tinh tế.

Bài, ảnh: Trần Thị Đào