Từ ký ức làng nghề đến hành trình giữ lửa

Xuân La từ lâu đã được biết đến là cái nôi của nghề làm tò he những “con giống bột” gắn liền với ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ người Việt. Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nghề, từ nhỏ anh Hậu đã quen với mùi bột, sắc màu và những thao tác nặn hình khéo léo của ông và bố.

Tình yêu với tò he không đến một cách đột ngột, mà lớn dần theo năm tháng, trở thành một phần trong đời sống tinh thần của anh. Giữa nhiều lựa chọn nghề nghiệp nơi đô thị, anh quyết định quay về với nghề truyền thống một lựa chọn không dễ dàng.

“Có thời điểm, nhiều người cho rằng tò he là trò chơi lỗi thời, khó có thể phát triển. Nhưng nếu mình không làm thì ai sẽ giữ nghề?”, anh Hậu chia sẻ.

Những ngày đầu theo đuổi nghề, anh từng trải qua không ít khó khăn. Có những buổi đứng bán hàng ở công viên chỉ bán được vài sản phẩm, thu nhập bấp bênh. Nhưng chính trong những lúc ấy, niềm tin vào giá trị của văn hóa truyền thống đã giúp anh tiếp tục bền bỉ với lựa chọn của mình.

Nghệ nhân tò he Đặng Văn Hậu.

Phục dựng ký ức khơi lại hồn xưa

Không chỉ dừng lại ở việc duy trì nghề, anh Hậu còn dành nhiều tâm huyết để phục dựng các mẫu tò he truyền thống đã dần mai một. Những hình tượng như Thánh Gióng, Ngọc Hoàng, Nam Tào - Bắc Đẩu hay các con giống trong tín ngưỡng tứ phủ… từng rất quen thuộc với thế hệ trước, nay được anh tái hiện một cách công phu.

Đặc biệt, bộ tác phẩm tái hiện không khí Tết Trung thu cổ truyền với rước đèn, múa lân, chị Hằng, chú Cuội… được thiết kế vào năm 2025 là một trong những dấu ấn đáng nhớ trong hành trình sáng tạo của anh. Mỗi chi tiết đều được chăm chút tỉ mỉ, không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là sự tái hiện ký ức văn hóa.

“Khi trưng bày, nhiều người lớn tuổi xúc động vì như được trở về tuổi thơ. Với tôi, đó là phần thưởng lớn nhất”, anh nói.

Qua những sản phẩm ấy, tò he không còn đơn thuần là món đồ chơi, mà trở thành “cầu nối” giữa các thế hệ, giúp ký ức dân gian được tiếp tục lưu truyền.

Chiều 27/3, Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan (áo xanh) đã về thăm và làm việc tại làng nghề truyền thống Xuân La. Tại buổi gặp gỡ, Phó Chủ tịch Quốc hội đã dành nhiều lời khen, đồng thời chia sẻ, động viên về những giá trị văn hóa đặc sắc mà làng nghề đang gìn giữ và phát huy.

Đổi mới để tồn tại trong đời sống hiện đại

Trong bối cảnh thị hiếu thay đổi, anh Hậu nhận ra rằng nếu chỉ giữ nguyên những gì cũ kỹ, tò he khó có thể tồn tại lâu dài. Từ đó, anh mạnh dạn đổi mới, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại.

Lấy cảm hứng từ phim hoạt hình, văn hóa đại chúng, anh sáng tạo thêm nhiều mẫu mã mới phù hợp với trẻ em ngày nay. Đồng thời, anh nghiên cứu cải tiến nguyên liệu bột, giúp sản phẩm bền hơn, giữ màu lâu hơn và đảm bảo an toàn.

Một bước đi đáng chú ý là việc phát triển dòng sản phẩm “con giống bột ứng dụng”. Không còn chỉ để chơi hay trưng bày, tò he được biến thành các vật dụng quen thuộc như móc khóa, nam châm, cài áo hay đồ trang trí. Nhờ đó, tò he bước ra khỏi không gian lễ hội để hiện diện trong đời sống thường ngày.

“Giữ nghề không có nghĩa là giữ nguyên, mà phải biết thích nghi để tồn tại”, anh Hậu khẳng định.

Đưa tò he đến gần hơn với giới trẻ

Không dừng lại ở sản xuất, anh Hậu còn tham gia các hoạt động quảng bá và giáo dục. Anh tổ chức workshop, triển lãm, hợp tác với trường học và các dự án văn hóa để giới thiệu tò he tới học sinh, sinh viên.

Trên mạng xã hội, những video ghi lại quá trình nặn tò he của anh thu hút sự quan tâm của nhiều bạn trẻ. Qua đó, một loại hình nghệ thuật dân gian tưởng chừng xa lạ lại trở nên gần gũi, sinh động hơn.

Không chỉ dừng lại ở việc sáng tạo và phục dựng, nghệ nhân Đặng Văn Hậu còn đặc biệt quan tâm đến việc truyền nghề cho thế hệ kế cận. Anh sẵn sàng mở các lớp dạy làm tò he miễn phí, coi đây là cách gieo “hạt giống” văn hóa trong cộng đồng. “Thế hệ sau chính là những người duy trì và phát triển nghề. Các bạn muốn học thì tôi đều dạy, vì giữ nghề không thể chỉ một người làm được”, anh chia sẻ.

Anh cũng ấp ủ kế hoạch xây dựng một bảo tàng mini về tò he nơi lưu giữ các mẫu truyền thống và hiện đại, đồng thời là không gian trải nghiệm cho công chúng, đặc biệt là du khách quốc tế.

Những tác phẩm gần gũi, thân quen với tuổi thơ của bao thế hệ. Ảnh nhân vật cung cấp

Giữ nghề giữ một phần bản sắc

Câu chuyện của anh Đặng Văn Hậu không chỉ là hành trình cá nhân, mà còn phản ánh nỗ lực chung trong việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi nhiều loại hình nghệ thuật dân gian đứng trước nguy cơ mai một, những người như anh chính là “chủ thể” giữ gìn và lan tỏa di sản.

Tò he, từ một món đồ chơi giản dị, đã trở thành biểu tượng của sự sáng tạo dân gian và bản sắc văn hóa Việt. Và đằng sau những con giống nhỏ bé ấy là cả một câu chuyện về ký ức, truyền thống và khát vọng tiếp nối.

“Truyền thống không phải là thứ để cất giữ, mà là để sống cùng và phát triển”, anh Hậu nói.

Với đôi bàn tay khéo léo và tình yêu bền bỉ, người nghệ nhân trẻ ấy đang từng ngày “thổi hồn” vào những nắm bột, để tò he không chỉ tồn tại trong ký ức, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay như một phần không thể thiếu của văn hóa Việt.