Đóng gói chôm chôm xuất khẩu tại Công ty TNHH Xuất, nhập khẩu trái cây Chánh Thu, huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre. Ảnh: HỒ NGON

Chuyển đổi tư duy: Từ "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp"

Năm 2025, tổng giá trị xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đã đạt khoảng hơn 70 tỷ USD. Tuy nhiên, theo số liệu mới nhất từ Tổng cục Hải quan, trong 6 tháng đầu năm 2026, dù kim ngạch đạt 35,88 tỷ USD nhưng tốc độ tăng trưởng đã có dấu hiệu chậm lại, chỉ đạt khoảng 6% so với cùng kỳ năm trước.

Ông Âu Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Hải quan (Bộ Tài chính), phân tích: "Để đạt mốc 100 tỷ USD vào năm 2027, tức là trong vòng hơn một năm tới, kim ngạch phải tăng trưởng trên 15% mỗi năm. Đây là thách thức rất lớn trong bối cảnh tăng trưởng toàn cầu chậm, xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng và chi phí logistics biến động".

Dù áp lực là rất lớn, nhưng sự lạc quan vẫn hiện rõ trong đánh giá của các chuyên gia. Ông Đặng Kim Sơn, chuyên gia kinh tế, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển Nông nghiệp, nông thôn, nhắc lại: "Cách đây hơn chục năm, Phó Thủ tướng Nguyễn Công Tạn là người đầu tiên nói về ước mơ 100 tỷ USD nông sản. Đến nay, mục tiêu này hoàn toàn không phải ngoài tầm với nếu chúng ta quyết tâm đổi mới đột phá và thay đổi cách làm hoàn toàn khác biệt".

Một trong những thông điệp cốt lõi được nhấn mạnh tại tọa đàm là việc thay đổi tư duy quản trị ngành. TS. Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, nhận định: "Chúng ta chỉ có thể đạt được mục tiêu nếu chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp. Không chỉ là tăng sản lượng, mà phải bán chất lượng, bán thương hiệu, bán sự tin cậy và bán cả câu chuyện của sản phẩm".

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), khẳng định nếu vẫn giữ công thức tăng trưởng cũ (khoảng 15-20%) thì con số 100 tỷ USD sẽ rất khó khăn. Ông Nam đề xuất: "Chúng ta phải có một mô hình mới, khác biệt. Cần một chương trình chỉ đạo theo tinh thần cách mạng như chiến dịch '500 ngày đêm' để lan tỏa nỗ lực đến từng doanh nghiệp".

Đề xuất thành lập "Tổ điều hành cấp Chính phủ"

Do tính chất liên ngành của hoạt động xuất khẩu, các khách mời đồng thuận cao về việc cần một "nhạc trưởng" đủ thẩm quyền để điều phối toàn chuỗi giá trị.

Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit), kiến nghị: "Nên có một tổ điều hành mang tầm vóc Chính phủ để điều phối các bộ, ngành. Việc này thuộc thẩm quyền của Chính phủ thì mới hiệu quả và triệt để".

Cụ thể hơn, ông Đặng Kim Sơn đề xuất mô hình Hội đồng ngành hàng, nơi lãnh đạo Chính phủ, các bộ ngành, địa phương, doanh nghiệp và nông dân cùng ngồi lại để quyết định chiến lược và chia sẻ rủi ro. Trong khi đó, ông Âu Anh Tuấn cũng nhấn mạnh: "Cần thiết phải có một tổ công tác của Thủ tướng Chính phủ để giải quyết các vướng mắc về chính sách. Nếu giao cho chính các bộ ngành đó tự sửa thì rất khó thay đổi".

Trong kỷ nguyên số, dữ liệu được xem là xương sống của xuất khẩu nông sản. Ông Tô Nguyễn Thành, chuyên gia khoa học công nghệ về truy xuất nguồn gốc, chia sẻ về mô hình định danh hiện đại đã triển khai thành công cho mặt hàng sầu riêng: "Chúng tôi định danh đến từng quả sầu riêng, từng thùng hàng và cuối cùng là mã định danh cho cả container chứa toàn bộ hồ sơ sản xuất, kiểm nghiệm và thông quan".

Theo ông Thành, AI và dữ liệu lớn (Big Data) chỉ phát huy hiệu quả khi chúng ta số hóa được từ vùng nguyên liệu đến cửa khẩu. Việc liên thông dữ liệu giữa nông dân, doanh nghiệp và các cơ quan như Hải quan, Kiểm dịch sẽ giúp rút ngắn thời gian thông quan, tăng vòng quay sản phẩm.

Liên quan đến vấn đề này, ông Nguyễn Thanh Bình cho biết phía Trung Quốc đang thúc đẩy ý tưởng "Cửa khẩu thông minh" và "Hải quan thông minh". Việt Nam cần đẩy nhanh việc kết nối dữ liệu liên thông để hàng hóa được số hóa và khai báo tự động, giúp tốc độ thông quan không còn là "điểm nghẽn" vào các mùa cao điểm.

Tháo gỡ những "điểm nghẽn" thực thi

Để đạt được mục tiêu 100 tỷ USD, nhiều vướng mắc cần tháo gỡ ngay lập tức. Vấn đề nguyên liệu và lao động được ông Nguyễn Hoài Nam (VASEP) cảnh báo tình trạng thiếu lao động trầm trọng tại Đồng bằng sông Cửu Long, khi nhiều địa phương vẫn ưu tiên xuất khẩu lao động trong khi doanh nghiệp trong nước thiếu người để thực hiện đơn hàng. Bên cạnh đó, việc nhập khẩu nguyên liệu để chế biến xuất khẩu cũng cần được đơn giản hóa thủ tục để tận dụng năng lực chế biến của Việt Nam.

Ông Nguyễn Thanh Bình (Vinafruit) bày tỏ lo ngại về việc khai thác tài nguyên quá mức và lạm dụng phân bón hóa học khiến nhiều vùng trồng sầu riêng, mít ở miền Tây không đạt tiêu chuẩn về kim loại nặng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Ông đề xuất cần sự vào cuộc của các nhà khoa học để xử lý vấn đề này từ gốc.

Cùng với đó, ngành ngân hàng cần có cái nhìn tương đồng với mục tiêu 100 tỷ USD của Chính phủ. Theo ông Nam, khi lãi suất huy động tăng, dòng tiền cho đầu tư sản xuất có xu hướng giảm. Do đó, cần các chương trình tín dụng mạnh mẽ hơn để doanh nghiệp có vốn thu mua nguyên liệu và đầu tư công nghệ chế biến sâu.

Ông Âu Anh Tuấn cho biết, ngành Hải quan sẽ đảm bảo thông quan 24/7 và đẩy mạnh chuyển đổi số. Tuy nhiên, ông cũng kiến nghị cần rà soát, cắt giảm các thủ tục kiểm dịch chồng chéo từ nhiều bộ ngành (Y tế, Công Thương, Nông nghiệp và Môi trường) hiện đang gây tốn kém thời gian và chi phí cho doanh nghiệp.

Mục tiêu 100 tỷ USD vào năm 2027 không chỉ là một đích đến về tài chính, mà là động lực để toàn ngành nông nghiệp thực hiện một cuộc cách mạng về tổ chức sản xuất và quản trị.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng nhấn mạnh: "Đây có thể xem là một thiết chế nhằm thúc đẩy mục tiêu tăng trưởng. Nếu tất cả các mắt xích từ người nông dân đến các cơ quan công quyền được kết nối chặt chẽ, chuỗi giá trị nông sản Việt sẽ vận hành vững mạnh, đóng góp quan trọng vào khát vọng xây dựng kỷ nguyên mới của dân tộc".

Với sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, sự đồng lòng của các hiệp hội và nỗ lực của hàng triệu hộ nông dân, con đường đưa nông sản Việt cán mốc 100 tỷ USD đang dần trở nên rõ nét hơn bao giờ hết.