heo cụ Thạch Văn Tố, người gốc làng Nành (Ninh Hiệp), nghề chế biến và buôn bán thuốc Nam, thuốc Bắc của làng đã có từ lâu. Có gia đình 3 đời theo nghề. Tuy không thu nhập cao như kinh doanh vải nhưng nghề làm thuốc là nghề hướng thiện, để lại nhiều phúc đức cho con cháu nên một số gia đình gắn bó, duy trì cha truyền con nối. Trước đây làng Nành thuộc Đông Ngàn , Kinh Bắc. Thời phong kiến đã có những danh y nổi tiếng được mời vào cung chữa bệnh cho vua như: Chánh ngự y Nguyễn Tán, Phó Ngự y Nguyễn khắc Hoạt. Nghề nào thì cũng cần có cái tài, cái đức. Nhưng với nghề chế biến và buôn bán thuốc Nam, thuốc Bắc thì cần phải biết trọng cái tâm, phải biết yêu cái nghĩa, phải biết quý cái tình. Vì nghề gắn với tính mạng con người... Người buôn bán thuốc Nam, thuốc Bắc, ngoài yếu tố biết chế biến còn phải biết bắt mạch, kê đơn và bốc thuốc. Thang thuốc yêu cầu phải đúng bệnh, đủ lượng, đủ vị và chuẩn chất. Nhiều quá hoặc ít quá cũng không được.

Nhà thờ Bà Tổ Nghề Thuốc làng Nành.

Thời trước nguồn nguyên liệu chủ yếu được khai thác ở rừng Báng, khu rừng thuộc xã Đình Bảng nơi khởi nguồn Vương triều nhà Lý. Cuộc sống đổi thay, nay rừng Báng không còn nữa, nguồn nguyên liệu ngày nay được nhập từ khắp nơi trong nước. Thuốc Bắc thì phần lớn được nhập từ Trung Quốc.

Đến với các làng nghề khác người ta có thể mắt thấy, tai nghe, tay sờ. Còn với làng nghề thuốc của Ninh Hiệp ta có thể cảm nhận bằng khứu giác. Đến với làng từ khoảng cách vài trăm mét đã ngào ngạt mùi thuốc Bắc, hăng hắc vị thuốc Nam , cay nồng hương quế phụ, nức nở của hương hoa hồi, dịu ngọt của cam thảo… Nơi đây còn bán cả đông trùng hạ thảo, nấm linh chi, tam thất, trần bì,... Mùi vị của các loại thuốc hòa lẫn vào nhau làm nên cái mùi “đặc trưng” của làng nghề, khiến ai đến đây cũng hít hà, cánh mũi phập phồng và cảm thấy lòng nhẹ nhõm, thư thái hơn.

Khi đến tận nơi “đích mục sở thị, nhìn thấy đủ các chủng loại thuốc và màu sắc. Nào màu xanh của các loại lá tươi, lá khô, màu trắng của cát cánh, sắn dây, màu đen nâu của táo tầu, thục địa, màu vàng đỏ của ý dĩ, trần bì … Chỗ này, chỗ kia các bà, các chị đang đều tay sao thuốc trên các chảo lớn. Đôi tay thoăn thoắt rang thuốc, mồ hôi chảy nhễ nhại trên mặt nhưng các chị vẫn cười tươi.

Thuốc đã qua khâu chế biến được đóng vào bao, vào hộp để cất buôn cho các nơi đến lấy...Khách hàng đến từ tứ phương, khách đến mua lẻ được chủ quầy hàng tư vấn kĩ càng về cách sao, cách sắc, cách uống, cách xoa.

Làng nghề thuốc Nam thuốc Bắc Ninh Hiệp là nghề truyền thống có từ lâu đời. Năm 1990 , Chi hội Đông y xã Ninh Hiệp được thành lập. Đến năm 2009 được UBND Thành phố Hà Nội công nhận đạt Danh hiệu làng nghề truyền thống. Từ đó, làng nghề trở nên nổi trên thị trường Đông dược, là nơi cung cấp các nguồn nguyên dược liệu thuốc Nam, thuốc Bắc và sản phẩm thuốc đã qua sơ chế cho thị trường Hà Nội và toàn quốc. Địa bàn xã có 9 doanh nghiệp, trong đó có 1 công ty được cơ quan chức năng cấp phép nhập khẩu nguyên liệu thuốc Đông y để bán buôn, bán lẻ.Ngoài ra còn có 96 hộ kinh doanh cá thể nằm trong Hiệp hội Làng nghề, 194 cá nhân được cấp chứng chỉ đào tạo y dược học cổ truyền, 19 hộ kinh doanh đã có giấy phép đăng ký.

Tuy nhiên Làng nghề chế biến thuốc của Ninh Hiệp cũng còn nhiều trăn trở, nhất là khâu kỹ thuật. Kĩ thuật chế biến, sao tẩm thuốc tại Ninh Hiệp chủ yếu là thủ công, tồn tại và lưu truyền từ rất lâu mà có ít thay đổi. Tuy vậy, kĩ thuật chế biến thuốc Đông y tại Ninh Hiệp được giới Đông y cả nước ca tụng là làm khéo, nhanh và đảm bảo chất lượng... Cho đến những năm 2008, báo chí đưa tin về những ca ngộ độc thuốc Bắc và đồn thổi là nguồn gốc từ Ninh Hiệp. Hiện nay, vẫn chưa có những kết luận rõ ràng về kĩ thuật sấy thuốc bằng diêm sinh gây ra ngộ độc thuốc. Tuy nhiên, điều này cũng cho thấy rằng kĩ thuật sơ chế thuốc của người Ninh Hiệp vẫn chỉ dừng lại ở kĩ thuật thủ công, theo kinh nghiệm dân gian, truyền thống để lại. Người dân chưa có những dây chuyền chế biến bằng máy nên năng suất lao động không được cao, hiệu quả. Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân khiến làng nghề thuốc Ninh Hiệp chưa được phát triển đúng mức theo hướng quy trình xã hội hóa trong lĩnh vực y dược học cổ truyền, và gặp không ít khó khăn trên con đường hội nhập và khó quản lý.

Ninh Hiệp nơi có 123 di tích trong đó có ngôi đình cổ thờ tổ nghề thuốc. Cụ chủ tế đình làng cho biết, tương truyền, vào thời nhà Đinh (khoảng năm 968), làng Ninh Hiệp lúc đó tên chữ gọi Phù Ninh, tên dân dã là làng Nành- bà Lý Nương trong một lần ghé qua đây, thấy người dân làng Nành, hiền lành, hiếu khách...nhưng cảnh dân đau ốm, bệnh tật, bà bèn trổ tài dùng lá cây để chữa bệnh giúp dân. Thế rồi, để đáp lại tấm lòng tha thiết được học của người dân đất Nành này, bà đã ở lại để dạy cho dân cách trồng và biến “cây nọ lá kia” thành những thang thuốc để chữa bệnh cứu người. Khi bà mất, dân thôn Hạ (nay là thôn 6), thờ bà ở Điếm Kiều. Còn thôn Ninh Giàng (nay là thôn 8), thờ tại đình làng cùng với Thành Hoàng làng. Đã nghìn năm nay, vào ngày 18/1 âm lịch, dân làm thuốc hai thôn cùng cả xã tổ chức lễ hội, tưởng nhớ bà tổ nghề thuốc làng Nành...

Nhà thơ Thu Sang