Theo các cụ cao niên trong làng Văn Lâm kể lại, nghề thêu ren ở đây có từ thời nhà Trần, khi rút lui chiến lược từ Thăng Long về địa bàn Ninh Bình trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông xâm lược lần thứ 2. Trong thời gian này, Linh từ quốc mẫu Trần Thị Dung, vợ thái sư Trần Thủ Độ, đã cho các cung nữ truyền dạy cho dân địa phương nghề thêu ren cung đình. Đó là một minh chứng vẻ vang, tự hào của người dân Văn Lâm về nghề thêu ren. Không ai phủ nhận dù cho không có văn bản thành văn hay sắc phong nào của các triều đại trước để lại nói đến quá trình hình thành nghề thêu ren, người có công truyền dạy. Người dân nơi đây luôn mang trong mình sự biết ơn thành kính đối với những bậc tiền nhân đã có công truyền nghề thêu ren cho họ.

Người dân Văn Lâm còn ghi nhớ một sự kiện quan trọng. Vào năm 1910, hai cụ Đinh Ngọc Hênh, Đinh Ngọc Xoan là người làng Văn Lâm, đã có công lặn lội lên Hà Nội để học nghề thêu ren. Khi đã học được nghề, các cụ về dạy lại cho dân làng. Hiện nay, ở gần bến đò làng Văn Lâm, vẫn còn ngôi đền thờ 3 vị tổ sư nghề thêu, đó là Quốc tổ nghề thêu Lê Công Hành, 2 cụ ông Đinh Ngọc Hênh, Đinh Ngọc Xoan.

Là làng nghề nằm trong vùng Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới Tràng An, ngay tại Khu du lịch Tam Cốc - Bích Động, Văn Lâm có nhiều điều kiện thuận lợi để đưa nét văn hóa làng nghề cũng như những sản phẩm truyền thống đến gần hơn với du khách và bạn bè quốc tế.

Ngày nay, thôn Văn Lâm có khoảng gần 3.000 lao động làm nghề thêu và du lịch tại địa phương. Thôn có 16 nghệ nhân tiêu biểu đã được UBND tỉnh phong tặng nghệ nhân cấp tỉnh. Trên địa bàn thôn có 6 doanh nghiệp và nhiều cơ sở sản xuất hàng thêu ren truyền thống, giải quyết việc làm cho nhiều lao động của xã và các địa phương lân cận. Các doanh nghiệp không chỉ mở xưởng sản xuất tại địa phương mà còn thông qua các hình thức hợp tác như gia công, tổ chức nhiều điểm sản xuất ở các địa phương trong và ngoài huyện. Hướng đi này không chỉ nhằm bảo đảm tiến độ, thời gian, số lượng hàng cho khách mà còn giải quyết việc làm cho nhân dân các địa phương trong thời điểm nông nhàn.

Trước đây, người dân làng Văn Lâm chuyên thêu các sản phẩm phục vụ nghi thức, nghi lễ trong đời sống văn hóa tâm linh, đặc biệt là trong lễ hội: quần, áo, mũ của đội tế; tàn, lọng, y môn trong các ngôi đình, đền đều có sự đóng góp, sáng tạo của người thợ thêu làng Văn Lâm. Trải qua những thăng trầm của thời gian, người dân Văn Lâm vẫn quyết tâm gắn bó với nghề, đã có những bước đột phá mới trong mẫu mã, sản phẩm của mình. Từ chỗ chỉ thêu các đồ thờ trong các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo, các nghệ nhân Văn Lâm đã đổi mới, sáng tạo thêm các loại hình sản phẩm mới: thêu những loại khăn trải bàn, khăn ăn phục vụ đa dạng hơn nhu cầu sử dụng hằng ngày của các tầng lớp trong xã hội. Ngày nay, làng nghề thêu ren Văn Lâm chuyên sản xuất các loại vật dụng trang trí nội thất, phục vụ đời sống sinh hoạt: rèm, khăn trải bàn, khăn ăn, vỏ chăn ga, gối, quần áo thời trang. Nhiều gia đình thêu ở Văn Lâm đã sáng tạo ra những loại hình sản phẩm mới, đáp ứng nhu cầu của khách hàng như các loại tranh thêu: tùng, cúc, trúc, mai, tranh sơn thủy hữu tình, tranh mừng thọ hay các loại tranh con vật.

Hiện nay sản phẩm thêu ren của Văn Lâm đã có mặt ở cả trong, ngoài nước. Đối với thị trường châu Âu, mặt hàng này được ưa chuộng hơn ở các nước: Tây Ban Nha, Anh, Ý, Pháp, Đức. Đối với các nước trong khu vực châu Á thì có Nhật Bản, Hàn Quốc. Trong nhiều năm, số lượng hàng xuất khẩu sang các nước này có tỷ lệ lớn hơn so với mặt hàng tiêu thụ trong nước. Về phương diện mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, Hiệp hội làng nghề ở Văn Lâm thường xuyên chú trọng đến hoạt động quảng bá sản phẩm của địa phương mình ở nhiều hội chợ trong, ngoài nước. Tại các hội chợ lớn ở các nước: Đức, Nga…, các sản phẩm thêu ren của Văn Lâm đều có mặt trong những gian hàng bày bán, giới thiệu sản phẩm. Theo đánh giá của Hiệp hội, sản phẩm của làng nghề Văn Lâm đã được khách hàng nước ngoài ưa chuộng. Đây là hoạt động mang tính tích cực của làng nghề Văn Lâm, đó cũng là động lực thúc đẩy phát triển sản xuất của làng nghề trong thời kỳ mở cửa hội nhập kinh tế quốc tế.
Trong thời gian tới, để gìn giữ và phát triển nghề truyền thống, UBND xã Ninh Hải đã có nghị quyết chuyên đề đẩy mạnh phát triển nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch. Hàng năm xã đã phối hợp với các trung tâm đào tạo nghề để dạy nghề cho người dân, trong đó đặc biệt quan tâm đến công tác truyền nghề, đào tạo nghề cho lớp trẻ để tiếp tục gìn giữ và phát triển nghề truyền thống của địa phương.

Hoàng Vũ