Trước guồng quay của kinh tế thị trường, sự cạnh tranh của hàng công nghiệp và những biến động của đời sống hiện đại, làng nghề gốm Phù Lãng đang đứng trước không ít thách thức.

Thế nhưng, trước guồng quay của kinh tế thị trường, sự cạnh tranh của hàng công nghiệp và những biến động của đời sống hiện đại, làng nghề gốm Phù Lãng đang đứng trước không ít thách thức. Câu chuyện khôi phục, bảo tồn và phát triển làng nghề hôm nay không chỉ là trách nhiệm của riêng người dân Phù Lãng mà còn cần sự chung tay của chính quyền, các nghệ nhân và đặc biệt là lớp nghệ nhân trẻ- những người sẽ tiếp tục giữ lửa cho hồn gốm quê hương.

Nhiều lò gốm truyền thống từng đỏ lửa ngày đêm nay đã thưa vắng tiếng người, không ít hộ dân buộc phải chuyển nghề để mưu sinh trước áp lực kinh tế. Sự thiếu hụt nguồn nhân lực kế cận đang khiến nhiều nghệ nhân cao tuổi mang nặng nỗi lo nghề cổ dần mai một theo thời gian. Trong khi đó, quá trình đô thị hóa và xu hướng tiêu dùng hiện đại cũng đặt ra yêu cầu phải đổi mới mẫu mã, nâng cao giá trị sản phẩm nhưng vẫn giữ được bản sắc truyền thống của gốm Phù Lãng.

Giữ gìn làng gốm Phù Lãng không chỉ là bảo tồn một nghề thủ công truyền thống, mà còn là gìn giữ không gian văn hóa đặc trưng của vùng quê Kinh Bắc - nơi kết tinh tinh hoa lao động, phong tục và đời sống tinh thần của nhiều thế hệ. Để làm được điều đó, cần có những chính sách dài hơi nhằm hỗ trợ nghệ nhân, phát triển du lịch làng nghề, kết nối thị trường và tạo điều kiện để người trẻ có thể sống được bằng nghề truyền thống. Khi những đôi bàn tay yêu nghề vẫn còn gắn bó với đất và những lò nung cổ vẫn đỏ lửa, hồn gốm Phù Lãng sẽ còn được lưu giữ qua nhiều thế hệ sau này.

Hành trình hàng trăm năm của Đất và lửa

Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, nghề gốm Phù Lãng được hình thành từ thời Trần, phát triển mạnh vào các thế kỷ XV - XVII. Khác với dòng gốm men trắng của Bát Tràng hay gốm đỏ Thổ Hà, gốm Phù Lãng mang vẻ đẹp mộc mạc, trầm mặc với lớp men da lươn đặc trưng và kỹ thuật nung bằng củi truyền thống.

Người Phù Lãng vẫn quan niệm rằng làm gốm là “nghề của đất, của lửa và của sự nhẫn nại”. Đất được lấy từ vùng trung du, nhào nặn bằng tay, tạo hình bằng kinh nghiệm truyền đời rồi đưa vào lò nung suốt nhiều ngày đêm. Mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn riêng, không thể sao chép hoàn toàn bằng máy móc.

Từ chum, vại, tiểu sành đến các sản phẩm mỹ thuật, gốm Phù Lãng từng có thời kỳ hưng thịnh, là nguồn sinh kế của hàng nghìn hộ dân. Nhưng cũng có lúc ngọn lửa trong các lò gốm tưởng chừng lụi tàn khi lớp trẻ rời quê tìm nghề mới, nhiều lò nung đóng cửa, nhiều nghệ nhân trăn trở trước nguy cơ mai một nghề cổ.

Có thời điểm, cả làng chỉ còn vài lò gốm đỏ lửa cầm chừng để giữ nghề tổ tiên truyền lại. Nhiều nghệ nhân đau đáu bởi những bí quyết tạo men, kỹ thuật nung và tinh thần của nghề nếu không được truyền nối sẽ dần biến mất theo năm tháng. Tuy vậy, chính trong giai đoạn khó khăn ấy, tình yêu với đất và lửa vẫn âm thầm được gìn giữ, trở thành động lực để những người thợ gốm hôm nay tìm cách hồi sinh một làng nghề mang đậm hồn cốt văn hóa Kinh Bắc.

Giữ nghề không chỉ bằng ký ức

Trong hành trình hồi sinh làng nghề hôm nay, vai trò của những nghệ nhân tâm huyết được xem là yếu tố đặc biệt quan trọng. Họ không chỉ lưu giữ kỹ thuật truyền thống mà còn là những người truyền cảm hứng để lớp trẻ tiếp tục gắn bó với nghề gốm quê hương.

Trong câu chuyện hồi sinh làng nghề hôm nay, điều được nhắc đến nhiều nhất chính là vai trò của thế hệ trẻ. Nếu không có lớp nghệ nhân kế cận, nghề gốm sẽ chỉ còn nằm trong ký ức.

Nghệ nhân Nguyễn Đức Thịnh chia sẻ rằng điều khiến ông trăn trở nhất không phải là sự vất vả của nghề, mà là nỗi lo người trẻ không còn đủ kiên nhẫn để gắn bó với đất và lửa. Theo ông, làm gốm không thể nóng vội, càng không thể chạy theo sản lượng đơn thuần. “Muốn giữ được hồn gốm thì phải giữ được người làm nghề,” ông nói.

Cùng chung nỗi niềm ấy, nghệ nhân - họa sĩ Nguyễn Tuấn, người đã có gần 20 năm gắn bó với làng nghề Phù Lãng, vẫn lặng lẽ mỗi ngày “nhập hồn với đất, cháy hết mình với lửa”. Với anh, đất không chỉ là chất liệu mà còn là một thực thể có cảm xúc.

Những tác phẩm tượng gốm sành của Nguyễn Tuấn đã dần khẳng định vị thế riêng trong dòng chảy mỹ thuật đương đại. Trong đó, hơi thở cội nguồn chính là linh hồn cho ngôn ngữ biểu hiện hiện đại. Sự kết hợp giữa chất liệu gốm truyền thống với tư duy tạo hình mới đã giúp tác phẩm của anh tạo được dấu ấn riêng biệt.

Các tác phẩm tượng gốm mang chiều sâu tâm linh

Đặc biệt hơn, cơ duyên với Phật pháp khiến các tác phẩm tượng gốm của anh mang chiều sâu tâm linh rất riêng. Những pho tượng Phật, tượng thiền hay các hình tượng giàu tính chiêm nghiệm không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn trở thành những tác phẩm chứa đựng tinh thần an nhiên, hướng thiện. Chính điều đó đã mở ra một hướng đi mới cho gốm Phù Lãng: vừa giữ được bản sắc truyền thống, vừa tiếp cận được đời sống mỹ thuật đương đại.

Cần cú hích từ chính quyền địa phương

Không chỉ người dân và nghệ nhân, sự vào cuộc của chính quyền địa phương được xem là yếu tố then chốt để bảo tồn và phát triển bền vững làng nghề.

Ông Nguyễn Thế Phiệt, Bí thư Đảng ủy xã Phù Lãng cho rằng, Phù Lãng không chỉ đơn thuần là một làng nghề mà còn là không gian văn hóa đặc sắc cần được gìn giữ. Theo ông, địa phương đang từng bước xây dựng các giải pháp nhằm bảo tồn nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch trải nghiệm, hỗ trợ nghệ nhân quảng bá sản phẩm, khuyến khích đổi mới sáng tạo nhưng vẫn giữ được hồn cốt của gốm cổ.

Ông nhấn mạnh rằng muốn làng nghề phát triển lâu dài cần có cơ chế hỗ trợ đào tạo lớp trẻ, quy hoạch không gian sản xuất phù hợp với môi trường, đồng thời tạo điều kiện để các nghệ nhân tiếp cận thị trường số và các hoạt động xúc tiến thương mại.

Thực tế cho thấy, nếu chỉ dựa vào tình yêu nghề của nghệ nhân thì chưa đủ. Làng nghề muốn tồn tại cần có đầu ra ổn định, cần kết nối du lịch, văn hóa và kinh tế sáng tạo. Khi đó, nghề gốm mới có thể trở thành sinh kế bền vững cho người dân.

Với quyết tâm giữ gìn di sản cha ông để lại, chính quyền địa phương đang từng bước cụ thể hóa các định hướng bảo tồn làng nghề bằng nhiều chương trình thiết thực. Từ việc nâng cấp hạ tầng giao thông, cải thiện môi trường sản xuất đến xây dựng các điểm giới thiệu sản phẩm, địa phương đều hướng tới mục tiêu đưa gốm Phù Lãng trở thành điểm nhấn văn hóa - du lịch của vùng Kinh Bắc. Công tác phối hợp với các ngành chức năng, hiệp hội làng nghề và các nghệ nhân cũng được đẩy mạnh nhằm tìm đầu ra ổn định cho sản phẩm gốm truyền thống.

Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, chính quyền xã còn kỳ vọng tạo dựng một thế hệ nghệ nhân trẻ có khả năng tiếp cận tư duy sáng tạo mới nhưng vẫn giữ được tinh thần của gốm cổ Phù Lãng. Sự quyết tâm ấy được xem như một “cú hích” quan trọng để làng nghề vượt qua giai đoạn khó khăn, tiếp tục đỏ lửa trong dòng chảy của đời sống hiện đại.

Giữ "hồn làng" trong dòng chảy hiện đại

Ông Nguyễn Văn Vũ, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam ( áo xanh phía ngoài cùng) nhận định gốm Phù Lãng hoàn toàn có khả năng phát triển mạnh trong bối cảnh kinh tế sáng tạo hiện nay nếu biết kết hợp truyền thống với đổi mới.

Nhà sử học Dương Trung Quốc từng nhiều lần nhấn mạnh rằng giá trị lớn nhất của các làng nghề truyền thống không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở không gian văn hóa cộng đồng được tích tụ qua nhiều thế hệ. Theo ông, nếu đánh mất làng nghề cũng đồng nghĩa với việc đánh mất một phần ký ức văn hóa dân tộc.

Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Vũ, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam nhận định gốm Phù Lãng hoàn toàn có khả năng phát triển mạnh trong bối cảnh kinh tế sáng tạo hiện nay nếu biết kết hợp truyền thống với đổi mới. Ông đánh giá cao những nghệ nhân trẻ dám tìm hướng đi mới cho gốm nghệ thuật, bởi chính họ đang giúp làng nghề bước ra khỏi khuôn khổ sản xuất truyền thống để tiếp cận thị trường hiện đại.

Theo ông, điều quan trọng nhất hiện nay là xây dựng thương hiệu cho gốm Phù Lãng, phát triển du lịch trải nghiệm làng nghề và tạo môi trường để nghệ nhân trẻ có thể sống được bằng nghề.

Trong thời gian tới, Hiệp hội Làng nghề Việt Nam sẽ tiếp tục đồng hành cùng chính quyền địa phương và các nghệ nhân trong công tác bảo tồn, quảng bá và phát triển làng nghề theo hướng bền vững. Hiệp hội cũng kỳ vọng sẽ tạo thêm nhiều cơ hội kết nối xúc tiến thương mại, đưa sản phẩm gốm Phù Lãng đến gần hơn với thị trường trong nước và quốc tế. Sự chung tay của các cơ quan quản lý, giới chuyên môn và cộng đồng nghệ nhân được xem là nền tảng quan trọng để giữ gìn “hồn làng” giữa dòng chảy hiện đại hóa hôm nay.