Làng khảm trai Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên (Hà Nội) là một trong những làng nghề cổ nhất tại Hà Nội. Trải qua gần 1.000 năm hình thành và phát triển, nghề khảm trai, sơn mài ở Chuyên Mỹ có những bước phát triển rực rỡ. Từ xưa, nghệ thuật khảm trai chuyên Mỹ đã nức tiếng và được sử dụng chốn cung đình. Thời nhà Trần, nghề này phát triển đến độ điêu luyện nên được triều đình trưng thu làm cống phẩm để gửi tặng nhà Nguyên năm 1289. Nhiều nghệ nhân ở thôn Ngọ được triệu vào kinh thành Huế để làm hàng khảm dâng của như cụ Nguyễn Văn phú, cụ Lý Mục…Khi người Châu Âu sáng đến Việt Nam thì trình độ hàng khảm địa phương được nhắc đến là một trong những nghệ thuật cao, rất tinh vi, khéo léo. Điển hình là năm 1868, khi người Pháp chiếm xong Nam Kỳ, Thống đốc De La Grandiere đã xin triều đình Huế gửi hai người thợ khảm giỏi vào Sài Gòn để truyền nghề. Tới năm 1877, Hàng khảm ốc Việt Nam được triều đình gửi sang Pháp dự Hội chợ Đấu Xảo.

Trải qua hàng nghìn năm theo sự phát triển thăng trầm của lịch sử dân tộc, có những lúc nghề khảm trai tưởng như bị mai một nhưng những người thợ khảm trai đích thực của làng nghề vẫn một lòng gìn giữ, bảo tồn và phát huy nghề cổ do cha ông truyền lại. Với cái tâm kiên trì như thế, các thế hệ người Chuyên Mỹ vẫn luôn nối tiếp nhau tỉ mỉ, cần mẫn, không ngừng sáng tạo, học hỏi, tìm hiểu kỹ thuật mới để tạo nên những tác phẩm nghệ thuật thực sự. Họ đang khảm một nét đẹp đặc sắc của văn hóa và con người Việt Nam với những tác phẩm độc đáo từ những đôi bàn tay chai sạn và tâm hồn yêu nghề…

Ngày nay, nghề khảm trai đem lại lợi ích kinh tế cao cho hơn 1.000 nghệ nhân tại các thôn Chuôn Ngọ, Chuôn Trung, Chuôn Thượng, Chuôn Hạ… hơn 80% hộ dân tại Chuyên Mỹ làm nghề liên quan đến khảm trai, tạo việc làm ổn định cho hơn 1000 hộ dân tại địa phương và hàng nghìn lao động ngoài địa phương, đem lại thu nhập bình quân 50-70 triệu đồng/hộ/năm. 70% số hộ dân trong xã có kinh tế khá giả. Những kết quả đạt được đang giúp cho người dân làm nghề tự tin để “sống” với nghề.

Đáp ứng nhu cầu phong phú của thị trường trong nước và quốc tế, nguyên liệu khảm cũng ngày càng đa dạng, đặc biệt hơn. Nếu trước đây, nguyên liệu chủ yếu là vỏ trai, ốc được mua chủ yếu từ các tỉnh ven biển Đà Nẵng, Khánh Hòa, Bình Định… thì hiện giờ để tăng chất lượng, các nghệ nhân Chuyên Mỹ sử dụng nhiều loại ốc đặc biệt được nhập từ: Nhật Bản, Trung Quốc, Singapore… Ngoài vỏ trai, vỏ ốc nay có thêm cả ngà voi, vàng, bạc, ngọc trai…do đó nhiều sản phẩm được tạo ra có giá trị hàng trăm triệu. Sản phẩm của làng nghề này không chỉ được sử dụng ở các thành phố lớn như Hà Nội. TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng… mà còn chinh phục được cả những khách hàng khó tính như: Hàn Quốc, Mỹ, Nhật Bản. Nghề khảm trai đang thực tạo sức bật mạnh mẽ cho sự phát triển về kinh tế của người dân Chuyên Mỹ.

Làng khảm trai Chuôn Ngọ, xã Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên, Hà Nội.

Sức sáng tạo không ngừng nghỉ của các thế hệ nghệ nhân khảm trai Chuyên Mỹ đã góp phần không nhỏ trong quảng bá một nét tinh hoa văn hóa nghệ thuật Việt Nam ra thế giới. Chỉ tiếc những làng nghề khảm trai hiện nay chưa có cơ hội mở rộng thị trường một cách chuyên nghiệp, không có những trung tâm thương mại để trao đổi, giao lưu – kinh tế, văn hóa và bày bán sản phẩm. Thậm chí những tác phẩm khảm trai mang tính nghệ thuật cao cũng chưa có dịp được phô bày vẻ đẹp tại các cuộc triển lãm trong nước.

Hiện nay, những làng nghề khảm trai ở Việt Nam không nhiều, ngoài Chuyên Mỹ (Hà Nội) thì chỉ còn một vài trung tâm như: Cát Đằng, huyện Ý Yên (Nam Định) và Tương Bình Hiệp, TP. Thủ Dầu Một (Bình Dương)… việc lưu giữ nghệ thuật khảm trai độc đáo Việt Nam đang “dồn” lên vai những làng nghề này và đó thực sự là gánh nặng lớn nếu không có sự giúp đỡ, chung tay của các cơ quan chức năng, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp…

Đấy cũng là sự mong mỏi, thiết tha của những nghệ nhân, thợ thủ công ngành khảm trai đối với Đại hội IV Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, nhiệm kỳ 2018 - 2023. Với vai trò “mái nhà chung” của cộng đồng làng nghề cả nước, Hiệp hội tiếp tục phát huy những thành quả đã làm được ở nhiệm kỳ III và tăng cường nhiều hơn nữa các hoạt động phục vụ hội viên, các cơ sở làng nghề, nghệ nhân, thợ thủ công… Trong đó, việc làm sao tạo được “sân chơi” để khảm trai Việt Nam được tăng cường, giao lưu kinh tế - văn hoa, giới thiệu sản phẩm mở rộng thị trường một cách bài bản, chuyên nghiệp. Hơn nữa các tác phẩm có tính nghệ thuật cao phải được phô bày, giới thiệu cho công chúng để thêm hiểu, thêm yêu và thêm quý trọng giá trị nghề truyền thống mà ông cha mang lại.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Vui
Giám đốc HTX Sơn khảm Ngọ Hà