Theo thần tích của làng ghi lại thì vào khoảng năm 1572 có 3 vị tướng đời vua Lý Thánh Tông sau khi giúp vua đánh thắng giặc Chiêm Thành đã về Nghĩa Trai giúp dân khai hoá đất hoang, trồng cây thuốc và hành nghề y “cứu nhân độ thế”. Dân làng đã lập đền thờ, tôn các ông làm Thành hoàng làng và hương khói phụng thờ. Từ đó đến nay, trải qua bao năm tháng, làng dược liệu Nghĩa Trai vẫn duy trì phát triển và trở thành “vựa dược liệu” phong phú, từ những cây dược liệu bình dân như: tía tô, kinh giới... đến nhiều loại thuốc quý: cúc hoa, kim tiền thảo...

Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, hàng năm có từ 4.500 - 5.000 tấn thuốc nam, 2.000 - 3.000 tấn thuốc bắc với hàng trăm vị được chế biến và buôn bán ở Nghĩa Trai. Gần như 100% các hộ gia đình trong làng đều tham gia vào việc trồng trọt, khai thác, chế biến và buôn bán dược liệu. Bất cứ nơi nào trong làng cũng có thể trồng thuốc. Chân ruộng tốt thì trồng cây đắt tiền như cúc hoa, bạch chỉ, ngưu tất, địa liền; chân đất xấu thì trồng hoài sơn, nga truật, tía tô, kinh giới... Cả những miếng đất hoang rìa đường, dọc bờ mương hoặc trong vườn, nhà nào cũng biết tận dụng từng tấc đất để trồng cây thuốc. Từ người già đến trẻ nhỏ, ai cũng có thể ghi nhớ tác dụng của các loại thuốc. Dân làng Nghĩa Trai ai cũng khoẻ mạnh, rắn rỏi, da dẻ hồng hào. Đặc biệt, ai biết chăm lo sức khỏe bằng thuốc đông y đều có một cơ thể khỏe mạnh, ít mắc các bệnh nan y và mắt rất sáng.

Khung cảnh làng dược liệu nghĩa trai thu hoạch hoa cúc - dược liệu chữa nhức đầu, hoa mắt.

Mỗi loại cây thuốc có một tác dụng riêng. Cúc hoa thì chữa nhức đầu, mỏi mắt; địa liền thì chữa nhức mỏi xương khớp; tía tô, kinh giới dùng ăn ghém lại cũng có rất nhiều tác dụng tiêu độc, chống viêm. Cây thì lấy lá, lấy hoa, cây lại lấy củ, rễ. Có nhiều cây từ gốc đến ngọn chẳng bỏ đi thứ gì. Người nông dân nơi đây gắn bó với cây thuốc từ đời này sang đời khác. Cây dược liệu thực sự trở thành tâm huyết của người nông dân, là cái nhân, cái đức của những người trong nghề. Điều đặc biệt là cây dược liệu chẳng mấy khi phải dùng đến thuốc bảo vệ thực vật bởi cây có khả năng kháng sâu bệnh rất tốt.

Mỗi năm người dân ở Nghĩa Trai chế biến và buôn bán hàng nghìn tấn dược liệu đủ loại ra thị trường. Việc chế biến dược liệu không khó nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ và kỹ thuật, chất lượng dược liệu mới bảo đảm. Sau khi thu hoạch, dược liêu đều được sơ chế sạch sẽ, thái nhỏ rồi phơi khô dưới nắng tự nhiên hoặc sấy trên lò. Không những vậy, nơi đây còn là nơi kê đơn bốc thuốc, chuẩn trị bệnh theo y học cổ truyền. Nghề kê đơn bốc thuốc của làng đã trải qua bao thế hệ mà không bị mai một. Điều đáng quý ở đây là những người kê đơn bốc thuốc đều lấy chữ "nghĩa" làm đầu, gặp người hoạn nạn, người có bệnh tật thì cứu giúp.

Ông Đỗ An Ngợi (SN 1944), người dân làng Nghĩa Trai, cho biết: Trên địa bàn thôn có 4 dòng họ Đỗ, Nguyễn, Trần, Lê thì mỗi dòng họ lại có một bài thuốc riêng. Dòng họ Nguyễn có bài thuốc chữa bệnh cam cho trẻ em, họ Trần ngày xưa chữa hen nhưng tới nay đã thất truyền, dòng họ Đỗ có truyền thống viết sách và châm cứu, họ Lê thì có truyền thống làm thuốc và chế biến dược liệu. Mỗi một dòng họ lại mang một truyền thống riêng biệt. Khi ông Ngợi đi thu thập lại thì thấy rằng hiện nay trong làng đang có những bài thuốc dạng “Tam sao thất bản” và nhiều bào thuốc vẫn giữ được nguyên bản.

“Cái đặc biệt của người dân tại nơi đây đó là dù đói rét cỡ nào thì họ cũng không bỏ nghề. Nhờ có cây thuốc mà làng này có tỷ lện người đi học động và đỗ đạt cũng khá là nhiều. Vào thời Trần Lê làng Nghĩa Trai có 5 tiến sĩ, đời nhà Nguyễn- Mạc làng không có ai đi thi do chống lại triều đình, sau này làng có vài trăm bác sĩ thầy giáo. Trong làng thì có khoảng trên 80% người dân làm nghề liên quan tới cây thuốc, còn làm nghề chính thức chữa bệnh cứu người thì chỉ có tôi và cháu của tôi. Thu nhập của người làm thuốc thì bình thường cao hơn thu nhập của người dân trồng lúa”, ông Ngợi chia sẻ.

Theo như lời kể của người dân nơi đây thì: Hàng trăm năm qua, người dân làng Nghĩa Trai không chỉ sống bằng nghề trồng thuốc mà còn đem hàng trăm vị thuốc quý của làng đi khắp nơi cứu chữa cho người bệnh. Có những trường hợp, y học hiện đại "bó tay" nhưng khi tìm đến các thầy thuốc Nghĩa Trai, nhiều người bệnh đã được chữa khỏi.

Hoài An