Theo quan niệm của người dân tộc Nùng, nghề làm hương không chỉ là nét đẹp mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc mà nó còn gắn liền với tục thắp hương của người Việt, trở thành nét văn hóa không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Việt. Không ai biết nghề này có từ bao giờ, chỉ biết sinh ra đã có nghề, từ người già, trẻ nhỏ trong thôn đều tham gia vào quá trình sản xuất hương trầm.

Nguyên liệu để làm ra những cây hương trầm thơm dịu nhẹ cũng vô cùng dễ kiếm, gần gũi với thiên nhiên như: Tre, lá cây bẩy chất, cây mạy khảo, cây nghiến đỏ, mùn cưa, cây thung,…Người dân đi khắp các vùng tìm mua tre mạt mười, đây là loại tre có dóng dài, thẳng rất thích hợp để làm chân hương. Bên cạnh tre, người dân còn dùng thân cây gỗ mai vì nó dẻo và dễ bắt lửa. Người dân phải trẻ nhỏ, vót tròn đều mới đạt tiêu chuẩn để làm thân hương, sau đó phải ngâm nước 2 đến 3 ngày mới mang ra dùng. Mùi hương cũng được lấy từ các cây cỏ trong rừng, có lẽ đây chính là điểm đặc trưng của hương trầm Phia Thắp.

Làm hương có nhiều công đoạn phức tạp, nguyên liệu chủ yếu để làm hương là cây mai, vỏ cây gạo, mùn cưa và lá cây bầu hắt. Cây bầu hắt thường mọc trên rừng, lá cây được người dân sử dụng làm chất kéo kết dính các nguyên liệu lại với nhau. Hương trầm được làm hoàn toàn thủ công và được phơi khô trước khi trộn với bột lá lầm tấm để tẩm vào que mai. Sau đó nhúng hương vào nước keo rồi tẩm với hỗn hợp gồm mùn cưa và bột trầm, lặp lại như vậy 4 lần để cho ra được những que hương chắc, đẹp.

Để làm ra một cây hương hoàn chính, công đoạn phơi hương chiếm nhiều thời gian hơn cả. Vì việc phơi hương hoàn toàn phụ thuộc vào thời tiết. May mắn vào tiết trời nắng thì hương chỉ cần một ngày là có thể khô. Nhưng tiết trời âm u thì phải mất ít nhất ba ngày để đảm bảo hương đã khô

Những que hương trầm được người làm nghề tỉ mẩn cắm trên các khay nhỉ, mỗi khay cắm từ bảy đến mười que. Đảm bảo cho que hương không bị dập, vỡ. Với thành phần nguyên liệu hoàn toàn đến từ thiên nhiên, những que hương Phia Thắp tỏa ra mùi hương cay nồng nhờ phấn của lá cây trầm, mang lại cảm giác tĩnh, thanh tịnh.

Với chất lượng tốt, hương Phja Thắp được đem đi bán tại tất cả
các chợ phiên trong tỉnh Cao Bằng và các tỉnh lân cận.

Đối với người dân Phja Thắp, hương là một vật giúp kết nối giữa người sống với người đã khuất. Chính vì vậy mà người làm hương cần phải có một cái tâm sạch, lòng thành kính. Ngoài ra người làm nghề luôn cần phải chú trọng tới từng công đoạn làm hương, đảm bảo yêu cầu, chất lượng của sản phẩm hương trầm.

Cứ mỗi dịp lễ tết, làng nghề nơi đây lại hối hả, nhộn nhịp, người dân làm việc không quản đêm, ngày để kịp thời đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Ngoài những khách hàng đặt trước, hương sản xuất ra được tiêu thụ tại các chợ phiên trong tỉnh. Với chất lượng tốt, mùi hương thơm dịu, hương nơi đây được đem đi bán ở các tỉnh lân cận: Bắc Kạn, Lạng Sơn…

Người dân Phja Thắp biết giữ gìn và phát triển nghề làm hương với một lòng biết ơn nghề, nhờ nghề truyền thống mà đời sống nhiều hộ dân đã được nâng lên. Ngày nay, người dân còn kết hợp làm nghề truyền thống với du lịch làng nghề, góp phần lan tỏa giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc tới bạn bè quốc tế.

Bài và ảnh Thuý Hằng