Làng Trà Đông, xã Thiệu Trung, huyện Thiệu Hóa (tỉnh Thanh Hoá) được nhiều người biết đến bởi nơi đây có nghề đúc đồng truyền thống, bằng đôi bàn tay tài hoa và sự sáng tạo của người dân đã đưa kỹ thuật đúc đồng đạt đến đỉnh cao mới, khẳng định sức sống mới của làng nghề truyền thống xứ Thanh. Nhưng cũng như các làng nghề truyền thống khác ở trong cả nước, làng nghề đúc đồng Trà Đông cũng đã trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử tồn tại và phát triển nghề. Có thời điểm, nghề đúc đồng Trà Đông tưởng chừng không giữ được, trong làng chỉ còn khoảng vài hộ giữ lửa theo nghề, nhưng sản phẩm làm ra không tiêu thụ được.

Theo truyền thuyết từ thời nhà Lý, dòng họ Vũ đưa nghề đúc đồng về cho làng trà Đông nên ở làng còn có câu ca “Đất họ Lê - nghề họ Vũ”, cũng có thuyết cho rằng, nghề đúc đồng ở làng trà Đông là do ông Khổng Minh Không truyền nghề (Khổng Minh Không là một nhân vật huyền thoại). Đến thời Tự Đức (1848 - 1883) dân phường đúc đồng Trà Đông lập đền thờ thánh Khổng Minh Không, vị Tổ sư nghề đúc đồng ở nước ta. Từ đó, hai ông họ Vũ cũng được thờ chung ở đền. Đối với dân phường đúc đồng Trà Đông, đền thánh “Khổng Minh Không” và hai vị thần họ Vũ tối linh thiêng. Ngay cả các phường buôn bán đồng ở làng xung quanh và đại bái, bái giao (xã Thiệu Giao) cũng rất tôn kính.

Một số sản phẩm của làng nghề đúc đồng Trà Đông

Hằng năm vào kỳ tế “Thánh” ngày 8 tháng Giêng -3/6 - 13/9 Âm lịch, dân vùng Trà Đông tổ chức lễ hội với nghi thức long trọng, thể hiện đặc trưng văn hóa của phường đúc đồng. Ngoài ra, vào các ngày mùng 1 và ngày rằm hàng tháng, các gia đình làm nghề đúc đồng đều dâng hương cầu mong ‘‘Đức Thánh’’ phù hộ cho công việc làm ăn sinh sống được tốt lành.

Sản phẩm do người thợ đúc đồng Trà Đông làm ra hết sức đa dạng, phong phú song chủ yếu là hàng dân dụng truyền thống những đồ dùng cần thiết trong gia đình như các loại nồi, niêu, năng, nồi ba, nồi tư, nồi năm, nồi tám, nồi mười, nồi ba mươi. Các loại đồ thờ cúng như: Bát hương, ly hương, đế đèn nến… Những vật lớn như: Chuông, tượng, Đại tự, Cồng, chiêng, hay các tác phẩm nghệ thuật khác… Đặc biệt người thợ đúc đồng Trà Đông ngày nay còn có khả năng làm ra các loại chi tiết máy móc đảm bảo yêu cầu kỹ thuật. Xưa nay sản phẩm của nghề đúc đồng rất được ưa chuộng đảm bảo độ bền, sáng bóng, mẫu mã đẹp và không bị “rỉ đồng”. Thợ đúc đồng Trà Đông được mời đi đúc ở nhiều nơi. Một số nơi khác đã tìm đến làng đúc đồng Trà Đông học tập kỹ thuật đúc. Năm 1971, các nghệ nhân làng Trà Đông đã đúc thành công pho tượng Bác Hồ (cao 1,50m, nặng 600kg đồng) đạt yêu cầu thẩm mỹ. Ngoài ra, thợ đúc đồng ở đây còn tham gia đúc thành công trống đồng Đông Sơn đúng theo kiểu dáng, hoa văn xưa.

Chợ Chè (làng Trà Đông) nổi tiếng xưa nay là một trung tâm buôn bán đồ đồng. Các loại sản phẩm làm ra từ đồng, nguyên liệu để đúc đồng đều được bán ở đây dưới hai hình thức bán buôn và bán lẻ. Tạo ra không khí mua bán nhộn nhịp, sầm uất. Ngoài ra, từ lâu nhân dân các dân tộc thiểu số ở miền núi Thanh Hóa và nước bạn Lào, Camphuchia đã tín nhiệm đồ đồng của làng nghề đúc đồng Trà Đông nhất là các loại nồi, xanh (dùng để nấu thức ăn), miếng (dùng để trưng cất tinh dầu, hấp…) nên đã đến tận nơi để đặt hàng và mua hàng.

Cùng với sự năng động sáng tạo của người dân Trà Đông, những năm qua để khuyến khích phát triển làng nghề, huyện Thiệu Hóa đã chỉ đạo xã Thiệu Trung quy hoạch gần 6ha làng nghề tập trung, đồng thời, có cơ chế khuyến khích các hộ ứng dụng khoa học - kỹ thuật vào sản xuất, đổi mới mẫu mã sản phẩm theo nhu cầu người tiêu dùng. Bên cạnh đó, xã còn đứng ra giới thiệu quảng bá sản phẩm làng nghề...

Hiện nay, trước sự cạnh tranh của các sản phẩm đúc đồng từ các làng nghề truyền thống của cả nước, muốn tồn tại được những người thợ làng Trà Đông xác định phải làm ra những sản phẩm đáp ứng những yêu cầu về chất lượng, giá cả và thị hiếu đa dạng của người tiêu dùng. Vì vậy, làng nghề không ngừng nghiên cứu đổi mới, đa dạng hóa kiểu dáng, mẫu mã, chủng loại. Có thể nói nghề đúc đồng Trà Đông không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà nó còn có giá trị lớn về văn hóa. Nghề đúc đồng Trà Đông có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc phát huy và bảo tồn bản sắc truyền thống của dân tộc. Những sản phẩm của người thợ đúc đồng làng Trà Đông đã góp phần làm rạng rỡ cho nền văn hóa Việt Nam thêm phong phú, tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.

Bài và ảnh Minh Huy