Khu phố cổ Hà Nội, vùng thị dân 36 phố phường xưa

Khu phố cổ Hà Nội thường gọi là “Hà Nội 36 phố phường”, được hình thành từ thế kỷ XV. Đây là một quần thể kiến trúc độc đáo với những ngôi nhà nhỏ hình ống xen kẽ, hòa quyện vào nhau tạo nên không gian kiến trúc cổ đa dạng, sinh động.

Đặc điểm chung của các phố cổ Hà Nội là nhiều tên phố bắt đầu bằng chữ “Hàng”, tiếp đó là một từ chỉ nghề nghiệp nào đó như Hàng Đào, Hàng Mã, Hàng Thiếc… Khác với các phố cổ khác trên thế giới, phố cổ Hà Nội hiện nay diễn ra đồng thời nhiều hoạt động của đời sống xã hội.

Khu phố cổ Hà Nội hiện còn lưu giữ một kho tàng di sản văn hóa phong phú của Thăng Long – Hà Nội. Đó là 121 di tích lịch sử - văn hóa gồm 51 đình (trong đó có nhiều đình thờ tổ nghề), 25 đền miếu (có các đền thờ danh nhân, đền thờ Mẫu…).

Khu “36 phố phường” nổi tiếng là đất “ngàn năm văn vật” với nhiều hoạt động sôi nổi cả ngày lẫn đêm từ thời xưa và hôm nay. Nhìn nhận khu 36 phố phường không nên chỉ văn hóa vật thể (công trình kiến trúc), mà còn là khía cạnh văn hóa phi vật thể - hồn của phố cổ Hà Nội. Đó là làng nghề - phố nghề, sinh hoạt tín ngưỡng – lễ hội, ẩm thực, phong cách sống… Ngày nay, với quá trình đô thị hóa nhanh, kinh tế thị trường sôi động… tuy có tác động lớn đến đời sống xã hội ở phố cổ, song di sản truyền thống ở vùng đất đặc biệt này vẫn được gìn giữ và phát huy, trở thành nét đặc sắc trong sinh hoạt cộng đồng.

Một thoáng phố cổ Hà Nội giữa thế kỷ XX.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể trong Khu phố cổ Hà Nội

1. Nghề thủ công - phố nghề, nhà di sản tổ nghề

Phố cổ Hà Nội là khu vực tập trung nhiều nghề thủ công nhất, với hệ thống phố nghề truyền thống có chữ cái đầu là “Hàng” – gắn với mặt hàng sản xuất và buôn bán tại phố đó, đã đem lại sự hấp dẫn cho du khách và người yêu thích phố cổ. Xưa, những người dân ở khu thị dân này có thể là thợ thủ công kiêm thương nhân (vừa sản xuất vừa bày bán một số hàng làm sẵn tại cửa hàng).

Trong xã hội đương đại, các phố “Hàng” vẫn còn hiện hữu có tính lịch sử, tuy sản xuất - thương mại hàng thủ công không còn như xưa. Tuy nhiên, chính quyền và người dân vẫn tích cực bảo tồn một số phố “Hàng” để lại di sản cho con cháu và phục vụ khách du lịch. Đề án bảo tồn phát huy di sản phố cổ đã xây dựng quy hoạch tôn tạo các phố nghề như: Hàng Bạc, Hàng Mã, Lãn Ông…

Cùng với giữ gìn và phát huy một số phố nghề, cần bảo tồn các nhà di sản tổ nghề trong Khu phố cổ (đình, đền). Đó là: đình Kim Ngân thờ tổ nghề Kim hoàn ở 42 phố Hàng Bạc; đình Lò Rèn thờ tổ nghề Rèn ở số 1 phố Lò Rèn; đình Hàng Quạt thờ tổ nghề Quạt ở 4 phố Hàng Quạt; đình Hàng Thiếc thờ tổ nghề Thiếc ở 2 phố Hàng Nón…

2. Sinh hoạt tín ngưỡng - lễ hội truyền thống

Một trong những đặc trưng nổi bật của khu “36 phố phường” là sự kết hợp hài hòa giữa nhà ở, cửa hàng và các công trình tôn giáo - tín ngưỡng đình, đền, chùa, nhà thờ họ… Sinh hoạt tâm linh cúng tế, lễ hội của cộng đồng dân cư phố cổ đã diễn ra từ lâu đời, thể hiện lòng tri ân tổ tiên, các vị thần có công với dân với nước, với nghề… Hơn 51 ngôi đình, 25 đền miếu…. hiện còn được chính quyền và nhân dân bảo vệ và tu bổ. Đặc biệt là các dòng họ và các làng nghề thường xuyên đến đây cúng tế, giỗ tổ nghề và tổ chức lễ hội theo lịch sử từng di tích. Sinh hoạt tâm linh đó ngày nay vẫn diễn ra rất đầy đủ trong các tầng lớp nhân dân ở Khu phố cổ Hà Nội và khách thập phương.

Nổi bật rõ nét là lễ hội truyền thống trong khu phố cổ vẫn được bảo tồn và phát huy chọn lọc trong đời sống xã hội với quá trình đô thị hóa nhanh. Lễ hội truyền thống trong Khu phố cổ đậm đà bản sắc lịch sử, diễn ra giữa vùng dân cư đông đúc với những lễ tiết nông nghiệp, điển hình như “Lễ tế Xuân ngưu” với tục “Đả xuân ngưu” của phường Đông Hà xưa mà không gian của lễ hội trải dài từ phố Hàng Chiếu đến tận Hàng Gai bây giờ.

Ngày nay, trước thách thức của quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa và hội nhập, lễ hội truyền thống ở Khu phố cổ Hà Nội không còn diễn ra đầy đủ như thời xưa. Tuy nhiên, xã hội hiện đại vẫn được cộng đồng duy trì các lễ hội ở cấp độ khác nhau. Hiện nay, nhân dân vẫn tổ chức một số lễ hội theo truyền thống, và nó diễn ra ở đường phố nhộn nhịp, rất hấp dẫn người dân phố cổ và khách du lịch.

Quận Hoàn Kiếm đã cùng với Hội DSVH Thăng Long - Hà Nội thực hiện xong đề án “Nghiên cứu tổ chức lễ hội truyền thống trong Khu phố cổ và khu vực hồ Hoàn Kiếm”. Qua thực hành ở các di tích, các lễ hội được xem xét điều chỉnh để phù hợp với điều kiện xã hội hiện nay, đặc biệt là trong không gian nhỏ của các phố cổ. Ủy ban nhân dân quận Hoàn Kiếm đã thống nhất chọn ra 14 lễ hội cần được bảo tồn và phát huy ở hai cấp độ:

Loại I, có bảy lễ hội quy mô do quận chỉ đạo là: lễ hội đền Bạch Mã, lễ hội đình Yên Thái, lễ hội Đông Y - thuốc cổ truyền ở phố Lãn Ông, lễ hội Vua Lê đăng quang, lễ hội Trung thu phố cổ….

Loại II, có bảy lễ hội quy mô nhỏ do phường tổ chức là: lễ hội đình - đền -chùa Vũ Thạch, lễ hội đền Phù Ủng, lễ hội đình Tú Thị, lễ hội đình Phả Trúc Lâm…

Thực tế cho thấy các lễ hội trên được quận, phường và các di tích tổ chức đã đi vào cuộc sống và được cộng đồng người dân phố cổ tham gia rất nhiệt tình. Trong xã hội hiện đại, dù không gian phố cổ chật hẹp, song sinh hoạt tâm linh ở đường phố vẫn được tổ chức, đây là nét đặc sắc trong sinh hoạt văn hóa truyền thống ở vùng đô thị náo nhiệt này. Lễ hội cổ truyền ở đường phố càng hấp dẫn khách du lịch khi về tham quan phố cổ Hà Nội.

3. Giữ gìn và phát huy giá trị ẩm thực trong khu phố cổ

Khu phố cổ Hà Nội là một trung tâm văn hóa ẩm thực phong phú với nhiều tiệm ăn của người Việt cũng như Cao lâu nổi tiếng của người Hoa xưa. Ngày nay, dù có nhiều thay đổi, không còn giữ cốt cách đầy đủ như trước đây, nhưng ẩm thực – món ăn trong các phố cổ vẫn còn được giữ gìn và phát huy: phở, bánh cuốn, chả cá, cốm – bánh cốm, mứt sen, bún chả, bún thang…. Món ngon ở phố cổ được người dân chế biến cầu kỳ, khéo léo, đẹp mắt, ăn lại ngon và bổ dưỡng cho sức khỏe. Người dân phố cổ Hà Nội chế biến các món ăn truyền thống quyến rũ người ta bằng hương thơm ngào ngạt, sự trình bày đẹp mắt, hài hòa màu sắc…

Hiện nay ở Khu phố cổ Hà Nội có những quán phở nổi tiếng, quán bún thang có hương vị độc đáo, món chả cá Lã Vọng thơm ngon, bánh cốm Hàng Than đã thành thương hiệu…

Trong đời sống đương đại ẩm thực ngày càng phong phú và pha trộn, song ẩm thực phố cổ Hà Nội vẫn lung linh nổi trội sắc màu của di sản Thăng Long xưa.

4. Giữ gìn và phát huy nếp sống thanh lịch, văn minh

Câu ca:

“Chẳng thơm cũng thể hoa nhài
Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An”

là dành chính cho nếp sống, lối sống của người dân trong Khu phố cổ Hà Nội, nay được lan rộng và thấm đậm trong lòng người dân Hà Nội.

Người dân phố cổ Hà Nội xưa lịch thiệp, thanh nhã… (nữ và nam); hào hoa giàu nghĩa khí… (nam giới); nhân ái, tính chừng mực, hòa đồng…; lao động cần cù, sáng tạo.

Ngày nay, do cư dân phố cổ đa dạng của nhiều miền đất nước về làm ăn buôn bán, nên nếp sống - lối sống của cư dân phố cổ cũng biến đổi nhiều. Từ phong cách nói năng, ứng xử… không được giữ nếp thanh lịch như xưa. Đây là một thách thức lớn. Các cuộc vận động xây dựng người Hà Nội thanh lịch – văn minh sẽ là biện pháp tích cực để tạo dựng nếp sống – lối sống của cư dân phố cổ và cả thành phố Hà Nội, sao cho giữ gìn cốt cách đẹp thanh lịch của người Hà Nội gốc, đồng thời được bồi bổ những yếu tố mới của con người hiện đại (năng động, kỷ luật, gắn kết cộng đồng…).

Trong xã hội hiện đại, Khu phố cổ Hà Nội sẽ còn biến đổi và đời sống xã hội – dân cư cũng chuyển biến theo. Song, trong sự tấp nập sôi động đó, nơi đây vẫn bảo tồn được những dấu tích truyền thống của “36 phố phường” xưa, với nét lung linh của các nhà di sản, các di tích lịch sử văn hóa, những phố “Hàng” và sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh, những món ăn ngon lạ, nếp sống thanh lịch - hiện đại… Ở chính nơi này – không gian Khu phố cổ là nơi sinh hoạt cộng đồng, với các phố đi bộ để người dân tham quan thưởng ngoạn hồ Gươm, các phố nghề, các trò chơi dân gian và đến thắp nén nhang hay dự lễ hội ở các đền, đình, chùa…

TS. Lưu Minh Trị
Nguyên Phó Chủ tịch UBND TP.Hà Nội
Chủ tịch Hội DSVH Thăng Long - Hà Nội