Nông dân làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn thu hoạch cói để làm chiếu.

Đánh thức tiềm năng làng nghề truyền thống

Thanh Hóa là địa phương có nhiều nghề truyền thống nổi tiếng, gắn bó mật thiết với đời sống của cư dân nông thôn. Từ nghề làm nước mắm ở vùng biển, nghề dệt chiếu cói Nga Sơn, làm bánh gai Tứ Trụ ở Thọ Xuân đến nghề đúc đồng, điêu khắc đá mỹ nghệ... mỗi làng nghề đều mang trong mình những giá trị văn hóa, lịch sử riêng biệt. Hiện nay, toàn tỉnh đã có 31 nghề truyền thống, 31 làng nghề và 61 làng nghề truyền thống được công nhận, phân bố tại 46 xã trên địa bàn tỉnh. Các làng nghề hiện có sự tham gia của 77 doanh nghiệp, 56 HTX, 1 tổ hợp tác và hơn 12.700 hộ gia đình sản xuất, kinh doanh. Tổng doanh thu từ các cơ sở sản xuất trong làng nghề đạt hơn 2.217 tỷ đồng, tạo việc làm cho hơn 26.500 lao động, với mức thu nhập bình quân từ 5 đến 12 triệu đồng/người/tháng.

Không dừng lại ở việc duy trì sản xuất, nhiều sản phẩm làng nghề đã từng bước khẳng định chỗ đứng trên thị trường. Toàn tỉnh có 7 sản phẩm được cấp văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể; hơn 50 sản phẩm OCOP là sản phẩm của làng nghề đạt từ 3 đến 4 sao; đặc biệt, sản phẩm mắm tôm và nước mắm Lê Gia đã được công nhận OCOP 5 sao.

Theo ông Lê Bá Lương, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn Thanh Hóa: “Bảo tồn và phát triển nghề, làng nghề truyền thống là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn. Đây cũng là cách để giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương trong quá trình XDNTM. Thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục tham mưu triển khai các cơ chế, chính sách hỗ trợ về đào tạo nghề, xúc tiến thương mại, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số nhằm nâng cao giá trị sản phẩm làng nghề”.

Tuy nhiên, việc giữ và phát triển làng nghề truyền thống hiện còn gặp nhiều khó khăn, phần lớn các cơ sở sản xuất vẫn hoạt động theo quy mô hộ gia đình, nằm xen kẽ trong khu dân cư. Công nghệ sản xuất còn lạc hậu, thị trường tiêu thụ thiếu ổn định, nguồn nhân lực kế cận ngày càng khan hiếm. Không ít nghệ nhân trăn trở khi lớp trẻ ngày càng ít gắn bó với nghề truyền thống. Trong khi đó, thu nhập từ làng nghề vẫn chưa thực sự hấp dẫn so với làm việc trong các khu công nghiệp, doanh nghiệp.

Quy trình làm mắm của Lê Gia đều lấy nguyên liệu tự nhiên, truyền thống; không chất bảo quản, không hương liệu, không tạo màu. Ảnh: Quốc Huy

Giữ nghề để giữ hồn quê

Trong Chương trình Mục tiêu quốc gia XDNTM, phát triển ngành nghề nông thôn được xác định là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao thu nhập cho người dân, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động và phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững.

Nghệ nhân Phạm Thị Bảo, xã Minh Sơn người có nhiều tâm huyết gắn bó bảo tồn và phát huy nghề dệt thổ cẩm dân tộc Mường, chia sẻ: “Điều tôi trăn trở nhất là làm sao để thế hệ trẻ hiểu được giá trị của nghề truyền thống. Nghề không chỉ giúp tạo thu nhập mà còn là bản sắc của quê hương. Nếu không có sự chung tay bảo tồn, nhiều nghề có thể sẽ mai một theo thời gian”.

Trong những năm qua, tỉnh đã quan tâm đầu tư hạ tầng phục vụ phát triển làng nghề. Từ năm 2023 đến nay, toàn tỉnh đã bố trí khoảng 150 tỷ đồng đầu tư xây dựng đường giao thông, các công trình phụ trợ và trạm xử lý nước thải cho 10 làng nghề. Đồng thời, quy hoạch các cụm công nghiệp làng nghề nhằm từng bước di dời cơ sở sản xuất ra khỏi khu dân cư, giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

Đặc biệt, việc gắn phát triển làng nghề với du lịch nông thôn đang mở ra hướng đi nhiều triển vọng. Những trải nghiệm như tham quan quy trình làm nước mắm, học dệt thổ cẩm, tìm hiểu nghề đúc đồng hay thưởng thức đặc sản địa phương không chỉ giúp quảng bá sản phẩm mà còn tạo thêm nguồn thu cho người dân.

Ông Lê Bá Lương, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn Thanh Hóa cho biết thêm: “Theo định hướng giai đoạn 2026-2030, toàn tỉnh tiếp tục rà soát, đánh giá các nghề truyền thống; xây dựng kế hoạch khôi phục những nghề có nguy cơ mai một; hỗ trợ đổi mới công nghệ, xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm OCOP và đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Bên cạnh đó, việc đào tạo nghề, truyền nghề cho lao động trẻ sẽ được chú trọng. Các nghệ nhân, thợ giỏi sẽ được tạo điều kiện tham gia giảng dạy, hướng dẫn kỹ năng nghề nhằm bảo tồn những giá trị tinh hoa của nghề truyền thống”. Trong hành trình XDNTM, những làng nghề truyền thống không chỉ góp phần tạo sinh kế, nâng cao đời sống người dân mà còn làm giàu thêm bản sắc văn hóa của mỗi vùng quê.