Dược liệu quý nơi núi rừng Yên Bái
Những năm qua, cây quế được xem là cây trồng chủ lực giúp cộng đồng dân tộc Dao ở Yên Bái cải thiện thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống.

Quế - cây trồng gắn liền với đời sống văn hóa cộng đồng Dao vùng núi phía Bắc

Thông tin từ Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, quế là loại cây trồng lâu năm, cao trung bình 18 - 20m; thân gỗ, vỏ nhẵn, màu xám nâu, đường kính dao động từ 40 - 50cm; rễ mọc thành chùm, phát triển mạnh và đâm sâu vào lòng đất. Đây là giống thực vật sinh trưởng tốt ở vùng khí hậu nhiệt đới, mưa nhiều, độ ẩm cao điển hình như Trung Quốc, Myanmar, Ấn Độ, Lào, Việt Nam,… Lá quế có hình dạng thuôn dài, cuống ngắn, mọc so le, tỏa hương thơm đặc trưng, tạo cảm giác thoải mái, dễ chịu. Khi đến mùa thu hoạch, người dân thường tiến hành bóc vỏ từ thân cây (quế nhục), cành lớn (quế chi) hoặc tích nhặt lá đơn, cành nhỏ nhằm chế biến tinh dầu, nguyên liệu.

Vùng trồng quế rộng lớn tại xã Đại Sơn, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái.

Theo Đông Y cổ truyền, quế được xem là một trong Tứ đại danh dược nổi tiếng (Sâm - Nhung - Quế - Phụ) xếp ngang hàng với Nhân sâm, Nhung hươu và Phụ tử. Bác sĩ Bùi Khánh Hà, Chuyên khoa Y học cổ truyền tại Phòng khám Đa khoa Ái Nghĩa cho biết, quế nhục vị cay, tính đại nhiệt, thích hợp điều trị chứng tay chân lạnh, tiêu chảy, phong thấp; quế chi vị ngọt, tính ấm, giúp người dùng ra nhiều mồ hôi, hiệu quả chữa cảm lạnh, đào thải độc tố, làm sạch cơ thể.

Ngoài ra, tinh dầu từ cành, lá quế cũng hỗ trợ khử mùi không khí, xua đuổi côn trùng. Không chỉ là dược liệu thiên nhiên quý, hiện nay, người ta còn ứng dụng nó để chế biến gia vị, thực phẩm, chế phẩm,… Đặc biệt, ở một số quốc gia hàn đới, thời tiết hanh khô, khí hậu lạnh lẽo, người dân dùng quế làm nguyên liệu giữ ấm hoặc khử mùi tanh thịt, cá.

Tại Việt Nam, từ xưa đến nay, cây quế cũng gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của bà con sống tại huyện Văn Yên (tỉnh Yên Bái) và cộng đồng dân tộc Dao thuộc miền núi phía Bắc nói chung. Hằng năm, cứ vào mùa thu hoạch, khi những vùng rừng bao la, bát ngát ở huyện Văn Yên thơm nồng mùi quế chín, đồng bào người Dao khắp các thôn, bản nơi đây lại hăng hái công việc cạo, bóc vỏ quế đem bán.

Hình ảnh cây quế, vườn quế từ đó không chỉ thân thuộc, gần gũi với người dân miền cao mà còn đem lại hiệu quả kinh tế không nhỏ, giúp cộng đồng dân tộc Dao ở Yên Bái cải thiện thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống.

Đưa thương hiệu quế Yên Bái vươn xa
Anh Lý Văn Hai (30 tuổi), một người Dao sinh sống ở thôn Làng Mới (xã Đại Sơn, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái) cho biết, những năm qua, bản thân anh Hai đã chứng kiến không biết bao nhiêu đồng bào vươn lên, thoát nghèo nhờ nghề cung cấp quế nguyên liệu (vỏ quế, quế sáo) cho các doanh nghiệp, nhà máy, cơ sở chưng cất.

Sản phẩm quế sáo và quế bột thương hiệu “Thiên sơn Ngọc Quế” từ HTX Bình An.

Tuy nhiên, trước thực tế mô hình kinh doanh nhỏ lẻ, manh mún, khó tìm đối tác tiêu thụ, thường xuyên bị thương lái ép giá, anh Hai cùng 11 thanh niên người Dao thành lập HTX Bình An (xã Đại Sơn, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái) nhằm hướng đến xây dựng sản phẩm riêng, góp phần khẳng định thương hiệu và đem lại thu nhập ổn định cho người dân.

Với phương châm giữ gìn và phát huy văn hóa truyền thống độc đáo của cộng đồng dân tộc tại Yên Bái, tạo thu nhập ổn định cho người dân, hạn chế tình trạng lao động chuyển đi thành phố tìm việc, trong năm 2022, HTX đã duy trì việc làm cho gần 20 lao động người Dao, trong đó có 6 chị em thường xuyên làm việc tại xưởng sản xuất, chế biến.

Lao động làm việc tại vùng nguyên liệu địa phương.


Xưởng sản xuất, chế biến quế thành phẩm của HTX Bình An

Tại HTX Bình An, các sản phẩm quế sáo và quế bột là những mặt hàng tiêu biểu, được thị trường đón nhận. Quế sáo (vỏ quế khô, cuộn tròn hình ống) có vị cay, ngọt dịu, thường dùng làm gia vị nấu ăn, nguyên liệu pha chế đồ uống (trà, cà phê, cocktail,…). Trong khi đó, quế bột - loại quế dạng hạt được nghiền mịn từ quế sáo, mang ưu điểm tiện dụng, an toàn, phù hợp để người tiêu dùng bảo quản lâu. Cả 2 sản phẩm quế sacos và quế bột ucar HTX đều nhận nhiều đánh giá tích cực từ hội đồng thẩm định UBND tỉnh Yên Bái, nổi bật với chứng nhận OCOP 4 sao vào năm 2021.

Hưởng ứng Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội miền núi giai đoạn 2021 đến năm 2025, thời gian qua, nhiều địa phương tập trung đông đảo cộng đồng dân tộc thiểu số phía Bắc, bao gồm Yên Bái đã tổ chức nhiều chương trình, hoạt động thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Điển hình như “Hội thảo định hướng phát triển quế bền vững” ngày 11/5/2022 do Hiệp hội Thụy Sĩ vì sự hợp tác quốc tế tại Việt Nam (Helvetas) phối hợp tổ chức cùng Trung tâm phát triển kinh tế nông thôn (CRED) và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (Sở NN&PTNT) tỉnh Yên Bái.

Tại chương trình, Sở NN&PTNT tỉnh Yên Bái cũng xác định quế là cây trồng chủ lực, mang lại giá trị kinh tế cao, sẽ tập trung đẩy mạnh khai thác làm mũi nhọn kinh tế trọng điểm. Vì thế, anh Hai và các thành viên HTX hy vọng, sự quan tâm, hỗ trợ từ chính quyền địa phương sẽ giúp tổ hợp tác mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng sản phẩm, đảm bảo việc làm cho thêm nhiều lao động người Dao, góp phần phục hồi và phát triển kinh tế quê hương sau thời gian dài chịu ảnh hưởng nặng nề bởi dịch bệnh.

Bài và ảnh: Huỳnh Kha