Từ nhỏ, chị Ka Drờng (SN 1973) đã được cha mẹ cho uống loại nước nấu từ thân lá cây leo mọc tự nhiên trên rừng; trong cái nắng mùa khô gay gắt của vùng lòng chảo Cát Tiên, bát nước như xua đi cơn khát, mệt nhọc, đọng lại vị ngọt hậu.

Khoảng 5 năm trở lại đây, vào những ngày nông nhàn, chị vào rừng thu hái, mang về phơi khô rồi chia bán cho bà con trong thôn xóm, trong xã, trong vùng. Những gói chè nhỏ được đón nhận vì vị dễ uống, thanh mát, càng uống càng cảm nhận rõ độ ngọt dịu. Khi nhu cầu tăng lên, chị duy trì việc thu hái thường xuyên, chọn dây còn xanh, lá xoăn, ánh bạc như tuyết. Cái tên “chè dây xoăn tuyết” cũng bắt nguồn từ đặc điểm ấy, dù đã phơi khô vẫn giữ sắc óng nhẹ.

Ngoài bán chè dây, chị còn kết hợp cùng các sản vật rừng như: lá bép, đọt mây, me chua... Có gì thì bán nấy tùy theo mùa nhưng chè dây vẫn là mặt hàng được hỏi mua nhiều nhất. Năm 2023, chè dây xoăn tuyết của cơ sở sản xuất Ka Drờng được chứng nhận sản phẩm OCOP 3 sao, đánh dấu bước chuyển từ buôn bán nhỏ lẻ sang sản xuất có nhãn mác, tên tuổi, địa chỉ rõ ràng.

Chè dây là loài thân leo mọc nhiều ở vùng đệm rừng Cát Tiên, Bù Đăng, Bù Đốp (tỉnh Bình Phước, nay là Đồng Nai) thường bám vào các cây lớn. Người Mạ trong vùng xem đây là dược liệu dân gian quý có tác dụng giải nhiệt, mát gan, lợi tiểu, giảm mỡ máu, hỗ trợ an thần và cải thiện giấc ngủ. Nhờ vị ngọt hậu tự nhiên, chè không cần pha trộn thêm bất cứ nguyên liệu khác vẫn dễ uống.

Để bảo đảm nguồn hàng, chị thu mua thêm dây tươi từ bà con đi rừng về, mang sơ chế ngay trong ngày. Nguyên liệu được nhặt bỏ lá sâu, rửa sạch, cắt khúc nhỏ rồi phơi trực tiếp dưới nắng Cát Tiên để giữ trọn hương vị tự nhiên. Chè khô đủ nắng có màu nâu ánh bạc, khi pha nước trong xanh, mùi thơm dịu.

Nhiều khách hàng biết đến sản phẩm chè dây xoăn tuyết của chị Ka Drờng qua các ngày hội của địa phương.

Hiện sản phẩm được đóng gói 500 g, giá bán lẻ 100.000 đồng, có thể dùng trong khoảng 6 tháng nếu bảo quản khô ráo. Chè dây giúp gia đình chị ổn định kinh tế, đồng thời giúp một số hộ cùng đi rừng có thêm thu nhập. Từ khi sản phẩm được công nhận OCOP, lượng khách đặt mua tăng rõ rệt. Qua điện thoại, khách ngày ngày càng mở rộng, nhiều đơn hàng đã được gửi đi Đồng Nai, TP Hồ Chí Minh, Quảng Ngãi và các tỉnh phía Bắc.

Ông Nguyễn Văn Thức - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Cát Tiên 2 nhận định cơ sở sản xuất chè dây xoăn tuyết Ka Drờng góp phần làm phong phú thêm sản vật địa phương. Trước đây, chè dây chỉ được người dân cắt nhỏ, phơi khô để dùng trong gia đình. Khi được chuẩn hóa thành sản phẩm OCOP, giá trị hàng hóa tăng lên, đồng thời mở ra hướng phát triển gắn với du lịch nông thôn.

Xã Cát Tiên 2 nằm gần các điểm đến như: Di tích khảo cổ Cát Tiên, Di tích Căn cứ cách mạng Khu 6 và Vườn quốc gia Cát Tiên. Du khách về đây không chỉ để tham quan, tìm hiểu lịch sử và hệ sinh thái, mà còn quan tâm đến đặc sản địa phương. Trong số đó, chè dây xoăn tuyết là một lựa chọn mang tính trải nghiệm về tập quán sử dụng cây dược liệu của người Mạ.

Tuy vậy, việc khai thác hoàn toàn từ rừng tự nhiên khiến nguồn nguyên liệu chưa ổn định. Nhu cầu tăng lên kéo theo tình trạng nhiều người cùng vào rừng thu hái, khiến cây ngày càng khan hiếm. Chính quyền địa phương đã vận động người dân thu hái có chọn lọc, không chặt tận gốc, không thu hái tận diệt. Giữ được cây trong rừng cũng là giữ sinh kế lâu dài.

Từ thức uống trong gia đình của người Mạ, chè dây xoăn tuyết đã bước ra thị trường là một sản phẩm OCOP 3 sao. Điều đó cho thấy một loại dược liệu dân gian có thể trở thành hàng hóa có giá trị khi được gìn giữ, chế biến đúng cách và gắn với tâm huyết của chính người làm ra nó.