Mẫu mã sản phẩm còn thiếu và yếu

Nghề truyền thống là những giá trị di sản đặc biệt của dân tộc Việt Nam được đúc kết từ tinh hoa trong lao động qua hàng ngàn năm lịch sử, trong lao động, sản xuất nhằm phục vụ cuộc sống. Chính vì vậy, những sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống có giá trị văn hóa làng, văn hóa vùng, miền, góp phần làm đậm đà bản sắc văn hóa Việt Nam.

Hiện nay, trên toàn quốc có khoảng hơn 5.000 làng nghề thủ công mỹ nghệ, nhưng bản chất sản xuất vẫn ở quy mô nhỏ lẻ, chưa có đầu tư lớn về trang thiết bị, công nghệ, tài chính, thiết kế, sáng tác mẫu mã chưa độc đáo, mẫu mã còn nghèo nàn, đơn điệu; Hơn nữa chưa có sự phối hợp đồng bộ giữa nghệ nhân, nhà sản xuất, giữa nhà sản xuất với nhà quản lý và thị trường... Đó là vấn đề sống còn, phát triển của làng nghề thủ công mỹ nghệ ở nước ta.

Một số sản phẩm gốm sứ Bát Tràng, huyện Gia Lâm, Hà Nội.

Thực trạng mẫu mã hàng thủ công mỹ nghệ ở nước ta “vừa thiếu, vừa yếu, thiếu tính sáng tạo, mẫu mã thiếu tính đa dạng, thiếu tính thích ứng với thị trường và giá thành cao” (Diễn đàn doanh nghiệp14/3/2018). Như vậy, chúng ta có thể hiểu là thiếu tính thích dụng của xã hội, chưa đáp ứng được nhu cầu của thị trường của nhu cầu xã hội phát triển. Mặt khác có nguyên nhân truyền nghề, dạy nghề vẫn mang tính manh mún, tự phát mang tính gia đình, gia tộc... Theo ông Trịnh Quốc Đạt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam: “công tác dạy nghề truyền thống chưa phát huy hiệu quả tại các làng nghề; các mô hình đào tạo nghề vẫn chưa thu hút được đông đảo lao động nông thôn tham gia, chất lượng đào tạo còn hạn chế và thiếu tính bền vững. Chính điều này đã làm hạn chế sự phát triển của làng nghề Việt Nam. Nguyên nhân chính là do đặc thù của nghề truyền thống là nghề thủ công mỹ nghệ đòi hỏi kỹ thuật tinh xảo, người thợ phải được học làm sản phẩm từ đơn giản đến phức tạp với thời gian từ vài năm trở lên mới có thể độc lập gia công sản phẩm có giá trị hàng hóa. Trong khi đó, các lớp dạy nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống với thời gian 3 - 4 tháng mới chỉ dạy cho học viên làm được những sản phẩm đơn giản hoặc chỉ gia công một công đoạn nào đó của sản phẩm. Học viên mới tốt nghiệp các lớp thủ công mỹ nghệ ngắn ngày nếu không được các doanh nghiệp làng nghề hoặc các thợ lành nghề hướng dẫn sản xuất thì không thể tự mình hành nghề được”. Thực tế, dạy nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống chủ yếu áp dụng phương pháp truyền nghề, vì vậy, cần những nghệ nhân, thợ giỏi nghề thủ công, nhưng thiếu các yếu tố khoa học công nghệ trong hỗ trợ dạy, truyền, cũng như trong thao tác thực hành, do vậy mẫu mã thiếu tính độc đáo và tính thời cuộc. Thực tế mẫu mã hàng thủ công mỹ nghệ ở nước ta có thể tạm chia làm hai loại:

Thứ nhất, mẫu mã hàng thủ công mỹ nghệ truyền thống mang tính cổ điển có từ hàng ngàn năm nay, mẫu mã lệ thuộc vào tính truyền thống, cầu kỳ, không đổi mới, dẫn tới sự sao chép, không có tính bản quyền.

Trong hàng gốm sứ truyền thống vẫn kiểu dáng cổ điển: Bình, lọ, độc bình, nhị bình, vẫn hình thức trang trí mai lan, cúc trúc, rồng, phượng...

Đối với đồ gỗ cũng vậy, mẫu bàn ghế giả cổ với các mẫu: Minh quốc trúc, Minh quốc triện, Á - Âu, Triện hóa rồng và các tranh trang trí vẫn đề tài Vinh quy bái tổ, Tích cầu hiền, Ngư tiều canh mục, tứ quý...

Đối với hàng mây tre đan cũng vậy, cơ bản vẫn các mẫu bàn ghế cũ và các loại giỏ xách, có một số mẫu mới về chao đèn, hộp, giỏ… nhưng chưa có gì độc đáo.

Thứ hai, mẫu mã hàng thủ công mỹ nghệ ở các làng nghề truyền thống có cách tân về mẫu, hình dáng sản phẩm nhưng chưa tạo được sự đa dạng, phong phú về chủng loại mẫu mã để đáp ứng nhu cầu thị trường xuất khẩu.

Làng gốm sứ Bát Tràng, Chu Đậu có cải tiến một số mẫu mã trong nội thất như tranh tường, đèn trang trí... nhưng nội dung đề tài vẫn vinh quy bái tổ, tứ quý, gà, lợn...

Làng nghề trúc Xuân Lai, xã Xuân Lai, huyện Gia Bình là một trong những làng nghề đi đầu trong đầu tư, cải tiến mẫu mã sản phẩm hợp với thị hiếu khách hàng như các sản phẩm như tranh tre, bàn, ghế, xích đu, giường, tủ, kệ sách…

Nhìn chung thị trường hàng thủ công mỹ nghệ có thay đổi mẫu mã, chất

lượng sản phẩm đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng, những mẫu mã có cải tiến, cách tân, nhưng cũng chỉ đáp ứng một lượng khách hàng nhỏ trong nước, chưa chiếm lĩnh được thị trường quốc tế.

Theo ông Lê Bá Ngọc, Tổng thư ký Hiệp Hội hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam cho rằng: “Sản phẩm hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam khó có tính cạnh tranh, có đến 90% mẫu mã hàng xuất khẩu thủ công mỹ nghệ của Việt Nam là dựa trên mẫu, chi tiết kỹ thuật của khách hàng và sử dụng nhãn mác của khác hàng”.

Ông Nguyễn Hữu Thức, Giám đốc Công ty cổ phần Gốm Chu Đậu - Hải Dương cũng cho rằng: “Đa số 90% mẫu mã họ đưa sang” do vậy doanh nghiệp hết đơn hàng là sản xuất cầm chừng và doanh nghiệp không chủ động trong sản xuất và kinh doanh.

Ông Nguyễn Anh Hiếu đại diện Công ty Mây tre đan xuất khẩu Trúc Sơn cũng cho rằng: “Doanh nghiệp vẫn bị động trong thiết kế sản phẩm và để xuất khẩu sản phẩm của mình thì vẫn từ mẫu mã, ý tưởng của bên đặt hàng”. Chính ông cũng mong muốn tìm “hiểu thêm mẫu mã mới trên thế giới qua đó sáng tạo cho sản phẩm của mình để đáp ứng nhu cầu khách hàng tốt hơn”. (Báo mới ngày 5/12/2017).

Bà Setsuko OKura, chuyên gia hàng đầu về lĩnh vực hàng hóa và quà tặng của Nhật Bản cho rằng: “Thủ công mỹ nghệ Việt Nam cần chú trọng mẫu mã, kiểu dáng, chất liệu phù hợp điều kiện khí hậu, đặc trưng văn hóa” (Diễn đàn doanh nghiệp ngày 14/3/2018).

Qua đây, chúng ta thấy rằng mẫu mã sản phẩm hàng thủ công mỹ nghệ của Việt Nam chưa độc đáo và thiếu tính sáng tạo. Như vậy, hiện nay mẫu mã hàng thủ công mỹ nghệ của chúng ta không có đột biến gì trong cơ chế thị trường và quá trình hội nhập thương mại quốc tế (WTO).

Một số giải pháp

Thực tế ở cuộc thi sáng tạo thiết kế mẫu mã hàng thủ công mỹ nghệ lần thứ 5/2016, Ban tổ chức cuộc thi đã đưa ra bốn tiêu chí để đánh giá mẫu mã sản phẩm: Một là tính sáng tạo, hai là tính thẩm mỹ (giá trị nghệ thuật, mẫu mã đẹp), ba là tính thương mại (giá trị sử dụng, an toàn, bền vững dễ vận chuyển, phù hợp với nhu cầu thị trường), bốn là tính hài hòa thân thiện môi trường.

Năm 2017 Bộ Công Thương liên kết với Hàn quốc để xây dựng Trung tâm hợp tác thiết kế Việt Hàn, nhằm nâng cao chất lượng, tạo ra cho thị trường chuỗi sản phẩm thủ công mỹ nghệ độc đáo, điều này cũng là mong đợi của các doanh nghiệp, của các làng nghề sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam.

Muốn thiết kế, sáng tạo mẫu mã, manh tính đột phá đòi hỏi người thiết kế phải có kiến thức chuyên ngành, có thị hiếu thẩm mỹ, có thực tiễn xã hội, có kiến thức về thị trường... Phải hiểu rõ quy trình: Mẫu mã - Sản suất - Sản phẩm - Thị trường - Mẫu mã - Sản xuất - Sản phẩm - Thị trường.

Vấn đề đặt ra là cần thiết phải cải tổ, đào tạo nâng cao năng lực phận thiết kế, mẫu mã cho các doanh nghiệp, hợp tác xã, làng nghề thủ công mỹ nghệ trên toàn quốc, cần phải làm những vấn đề sau:

Một là xây dựng bộ tiêu chí về hàng thủ công mỹ nghệ, làm thế nào hàng hóa vừa đáp ứng được nhu cầu thẩm mỹ, có giá trị thẩm mỹ, đáp ứng được nhu cầu sử dụng, có giá trị sử dụng, hàng hóa phải tiện dụng, phải tốt, giá thành hợp lý... như: “đẹp, tiện, tốt, rẻ”.

Hai là đầu tư tài chính đào tạo đội ngũ sáng tác mẫu mã hàng thủ công mỹ nghệ. Cụ thể:

Các doanh nghiệp, làng nghề... liên doanh liên kết với Trường Đại học mỹ thuật Công nghiêp thường xuyên mở các lớp đào tạo thiết kế mẫu mã ở trình độ Sơ cấp, Trung cấp mỹ thuật cho đội ngũ sáng tác mẫu, mã.

Tổ chức thường xuyên các cuộc thi sáng tác mẫu mã hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu đạt kết quả tốt, khuyến kích các mẫu mã có tính ứng dụng, có tính thương mại, có tính kỹ thuật, mỹ thuật để áp dụng sản xuất hàng loạt.

Ba là xây dựng đội ngũ khai thác, tiếp cận (Marketing) thị trường một cách chuyên nghiệp.

Bốn là hiện đại hóa công nghệ trong thiết kế mẫu, trong sản xuất vừa đảm bảo tính nguyên tắc thời đại, nhưng không mất đi tính truyền thống, tính độc đáo, độ tinh xảo, đẩy mạnh xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm làng nghề.

Trong quá trình hội nhập kinh tế toàn cầu, vấn đề đầu tư cho sáng tạo, thiết kế mẫu mã là vấn đề sống còn của làng nghề, của doanh nghiệp sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ truyền thống, đó là đòi hỏi cấp bách đối với hầu hết các làng nghề truyền thống của chúng ta.

TS. Nguyễn Văn Dương
Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam