Cụ Nghè Sổ tên thật là Nguyễn Đình Tuân. Ông là một trong 4 người của tỉnh Bắc Giang đỗ Đình nguyên-Tiến sĩ. Ở thời Nguyễn, cụ Nghè Sổ là người duy nhất của tỉnh Bắc Giang đỗ Đình nguyên, trong tổng số 43 Đình nguyên. Hơn nữa, cụ Nghè Sổ có nhiều công trạng với dân với nước như là người sáng lập ra xã Tân Cương (nay thuộc xã Tân Cương, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên) và cây chè Tân Cương nổi tiếng… Lăng được xây dựng năm 1937, đến nay di tích vẫn bảo tồn được nguyên vẹn các yếu tố gốc như ngày đầu khởi dựng về cả giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể.

Giá trị văn hóa vật thể lăng cụ Nghè Sổ

Lăng cụ Nghè Sổ tọa lạc ở đầu thôn Trâu Lỗ, ngoảnh nhìn hướng Đông, có tổng diện tích 1106,9m2. Lăng có vị trí như sau: Phía Đông giáp bãi nghĩa trang; phía Tây giáp hộ Nguyễn Đình Hà và Nguyễn Văn Thành;phía Nam giáp hộ Hà Viết Trường, Đồng Văn Cảnh và Hà Trí Lâm; Phía Bắc giáp hộ Nguyễn Đức Ấn và Hà Ngọc Chi.

Lăng cụ Nghè Sổ có cảnh quan thiên nhiên đẹp, phía trước là cách đồng xanh tốt, hai bên tả hữu và phía sau là khu dân cư trù mật. Toàn bộ khu lăng có cấu trúc hình chữ nhật lộ thiên gồm các hạng mục: Nghi môn ngoại, nghi môn nội, phần mộ và nhà bia. Các nét chạm khắc tinh tế trên đá muối như tượng voi, trên nghi môn, nhà bia về đề tài tứ linh (long, ly, quy, phượng), hoa lá cách điệu, vân mây…mang đậm phong cách nghệ thuật thời Nguyễn đầu thế kỷ XX.

Nghi môn ngoại được xây dựng theo dạng trụ biểu bằng gạch, trát vữa, phía trên cột trụ biểu đắp trang trí hình bốn con chim phượng chụm đuôi vào nhau, phía dưới tạo các hình lồng đèn không trang trí hoa văn, thân khắc chữ Hán (nhưng đã bị mờ).

Nghi môn ngoại cách mép tường phía trước nghi môn nội 3,45m. Mặt trước tường nối với hai cột trụ biểu nghi môn nội đắp trang trí hình võ sĩ đang trong tư thế đứng, võ sĩ bên phải tay cầm thanh đao, võ sĩ bên trái tay cầm chùy (nhìn từ ngoài vào), sơn phủ màu xanh, đỏ, vàng như kiểm soát tâm hồn những người hành hương trước khi vào thắp hương, bái mộ. Bức tường phía trước nghi môn nội có kích thước rộng 1,60m, cao 2,0m. Nghi môn nội xây theo kiểu trụ biểu nối với nhau bởi bức tường lửng cao 2,20m bằng gạch, trát vữa, phía trên trang trí hình hoa văn kỷ hà, phía dưới trang trí các ô thoáng hình elíp. Nghi môn nội gồm có 4 cột trụ biểu, 2 cột trụ biểu phía ngoài cùng trên đỉnh đắp trang trí hình hai con nghê đang trong tư thế chầu vào trong, phía dưới tạo các ô lồng đèn, không trang trí hoa văn, thân cột trụ biểu để trống. Hai cột trụ biểu phía trong trên đỉnh đắp trang trí hình bốn con chim phượng chụm đuôi vào nhau, phía dưới trang trí hình rồng. Ở gần thân trụ biểu được tạo bốn ô hình lồng đèn, mặt ngoài đắp trang trí hình tứ linh (long, ly, quy, phượng). Hai cửa giả phụ của nghi môn nội được xây bằng gạch, trát vữa gồm 2 tầng 8 mái. Tại các đầu đao cửa giả phụ đắp trang trí hình hoa văn thủy ba cách điệu. Phía dưới tầng mái thứ nhất, thứ hai cửa giả phụ được tạo ô hình chữ nhật, mặt ngoài đắp trang trí hình tứ linh (long, ly, quy, phượng)..

Lăng cụ Nghè Sổ còn lưu giữ được nhiều tài liệu, hiện vật có giá trị như: 01 sắc phong (không rõ niên đại), 01 bia đá thời Nguyễn niên hiệu Bảo Đại thứ 5 (1930), 02 tượng voi đá muối…

Giá trị văn hóa phi vật thể

Lăng cụ Nghè Sổ được xây dựng năm 1937, đến nay di tích bảo tồn được nguyên vẹn các yếu tố gốc cấu thành di tích. Lăng là nơi an nghỉ của cụ Nghè Sổ được tọa lạc ở nơi các cảnh quan thiên nhiên đẹp và là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của dòng tộc họ Nguyễn và nhân dân địa phương. Hằng năm, vào ngày mồng 20 tháng 6 âm lịch, dòng tộc cùng cộng đồng dân thôn tổ chức lễ giỗ để tưởng nhớ tới công trạng của cụ Nghè Sổ đối với quê hương đất nước.

Lăng cụ Nghè Sổ cùng với các di tích khác của xã Mai Đình như đình Nguyễn, đình, đền Trâu Lỗ, đình Đông Trước…sẽ tạo thành một không gian văn hóa lễ hội độc đáo không chỉ của huyện Hiệp Hòa mà của cả tỉnh Bắc Giang. Di tích còn có giá trị về nhiều mặt, đặc biệt là giá trị lịch sử - văn hóa, kiến trúc nghệ thuật cần được bảo vệ và phát huy giá trị, là điểm đến cho người dân và khách thập phương tới nghiên cứu, học tập và tham quan.

Đỗ Thị Hương