Nghệ nhân kim hoàn Châu Khê Nguyễn Duy Thích thành kính trước bàn thờ tổ nghề. Ảnh: Trịnh Văn Bộ

Sự kết tinh từ đôi tay và khối óc người thợ

Cội nguồn của làng nghề gắn liền với tên tuổi của vị Thành hoàng làng - Lưu Xuân Tín, một vị quan thượng thư bộ Lại dưới triều vua Lê Thánh Tông (thế kỷ XV). Tương truyền, ông được nhà vua tin cẩn giao phó trọng trách đúc tiền bạc và nén bạc cho kho tàng triều đình. Không giữ bí quyết cho riêng mình, Lưu Xuân Tín đã đem những kỹ nghệ đúc bạc học được từ kinh thành về truyền dạy cho người dân quê hương Châu Khê. Từ những bước chân đầu tiên của những người thợ đúc bạc thô sơ, làng nghề đã dần hình thành và phát triển mạnh mẽ. Thời bấy giờ, người thợ Châu Khê không chỉ làm việc tại địa phương mà còn tụ hội về kinh thành Thăng Long, lập nên phố Hàng Bạc sầm uất ngày nay. Có thể nói, linh hồn của phố Hàng Bạc ở Hà Nội chính là sự kết tinh từ bàn tay và khối óc của những người con làng Châu Khê di cư ra kinh đô lập nghiệp.

Nghề kim hoàn tại Châu Khê là một quá trình lao động nghệ thuật cực kỳ công phu và tỉ mỉ. Để tạo ra một món đồ trang sức hay một vật phẩm mỹ nghệ bằng vàng, bạc, người thợ phải trải qua rất nhiều công đoạn khắt khe. Đầu tiên là khâu chọn nguyên liệu và nấu chảy kim loại. Vàng, bạc nguyên chất được đưa vào lò nung ở nhiệt độ cao cho đến khi nóng chảy hoàn toàn, sau đó được đổ vào khuôn để tạo thành những thỏi hoặc thanh cơ bản. Từ những thanh kim loại thô cứng này, bằng kỹ thuật cán, kéo và rèn, người thợ sẽ biến chúng thành những sợi dây mảnh như tơ hoặc những tấm lá mỏng như cánh gián. Đây chính là lúc bản lĩnh và sự khéo léo của người thợ được thử thách rõ rệt nhất.

Kỹ thuật đặc trưng nhất của Châu Khê chính là "đậu" và "chạm". Kỹ thuật đậu bạc đòi hỏi người thợ phải kéo bạc thành những sợi chỉ cực nhỏ, sau đó uốn nắn, tết thành những hoa văn tinh xảo như hình hoa lá, chim muông rồi hàn lại thành một tác phẩm hoàn chỉnh. Những sản phẩm đậu bạc thường có độ thanh thoát, nhẹ nhàng và mang tính nghệ thuật rất cao. Trong khi đó, kỹ thuật chạm lại đòi hỏi sự mạnh mẽ nhưng cũng không kém phần tinh tế. Người thợ dùng đục, búa để chạm khắc trực tiếp lên bề mặt kim loại, tạo ra những hình ảnh nổi, chìm sống động, từ những bộ "tứ linh" (Long, Ly, Quy, Phượng) đến những tích cổ, phong cảnh sơn thủy hữu tình. Mỗi nhát búa, mỗi đường đục đều phải chứa đựng sự tính toán chuẩn xác, bởi chỉ cần một sơ suất nhỏ, toàn bộ sản phẩm có thể bị hỏng và phải nấu chảy làm lại từ đầu.

Sức sống mới vươn tầm trong thời đại số

Sức sống của làng nghề Châu Khê không chỉ nằm ở kỹ thuật thượng thừa mà còn ở sự thích nghi nhạy bén với thời đại. Nếu như trong quá khứ, sản phẩm của làng chủ yếu là đồ thờ cúng, vòng kiềng hay nén bạc dùng trong cung đình và giới quý tộc, thì ngày nay, danh mục sản phẩm đã trở nên vô cùng phong phú. Khách hàng có thể tìm thấy ở Châu Khê từ những bộ trang sức cưới hiện đại, nhẫn, dây chuyền theo xu hướng thời trang thế giới cho đến những món quà tặng cao cấp được mạ vàng tinh xảo. Sự chuyển mình từ làm thủ công hoàn toàn sang kết hợp giữa bí quyết gia truyền và công nghệ máy móc hiện đại (như máy đúc chân không, máy khắc laser, máy làm bóng bằng sóng siêu âm) đã giúp nâng cao năng suất lao động và độ chính xác của sản phẩm, giúp sản phẩm Châu Khê đủ sức cạnh tranh với các mặt hàng trang sức công nghiệp từ nước ngoài.

Tuy nhiên, đằng sau ánh hào quang của vàng bạc là những giọt mồ hôi và sự hy sinh thầm lặng của người thợ. Nghề kim hoàn đòi hỏi sự kiên trì nhẫn nại vô hạn. Một người thợ giỏi không chỉ cần đôi tay vàng mà còn cần một tâm hồn tĩnh lặng. Họ có thể ngồi hàng giờ bên bàn thợ, dưới ánh đèn soi tỏ từng chi tiết nhỏ li ti, mặc kệ hơi nóng từ lò nung hay mùi hóa chất tẩy rửa. Chính sự tận tâm ấy đã tạo nên cái "thần" cho mỗi sản phẩm. Người ta thường nói, đồ trang sức Châu Khê có một độ sáng bóng đặc trưng và sự tinh tế trong từng mối hàn mà không phải nơi nào cũng bắt chước được. Đó là sự kết tinh của lòng yêu nghề và niềm tự tôn về một dòng họ thợ truyền thống.

Hiện nay, làng Châu Khê có tới hơn 90% hộ gia đình theo nghề. Không khí trong làng luôn tấp nập tiếng búa gõ, tiếng máy cán và sắc vàng bạc lấp lánh ở khắp các gian hàng trưng bày. Kinh tế làng nghề phát triển đã thay đổi diện mạo của một vùng quê thuần nông xưa kia thành một khu dân cư trù phú với những ngôi nhà cao tầng san sát. Nhiều người thợ trẻ ở Châu Khê hiện nay không chỉ giỏi về tay nghề mà còn rất năng động trong việc kinh doanh. Họ sử dụng mạng xã hội, các sàn thương mại điện tử để đưa sản phẩm của quê hương đi khắp mọi miền đất nước và vươn ra thị trường quốc tế. Việc xây dựng thương hiệu "Vàng bạc Châu Khê" đã trở thành mục tiêu chung của cộng đồng, nhằm khẳng định giá trị và uy tín của làng nghề trong lòng người tiêu dùng.

Dù phát triển mạnh mẽ, làng nghề cũng đang đứng trước những thách thức không nhỏ. Đó là vấn đề ô nhiễm môi trường do hóa chất trong quá trình tẩy rửa vàng bạc, và sự cạnh tranh khốc liệt từ các thương hiệu trang sức lớn. Bên cạnh đó, việc bảo tồn các kỹ thuật thủ công truyền thống như "đậu bạc" đang gặp khó khăn khi giới trẻ có xu hướng ưa chuộng các quy trình sản xuất bằng máy nhanh gọn hơn. Để giải quyết vấn đề này, chính quyền địa phương và các nghệ nhân tâm huyết đã tổ chức nhiều lớp truyền dạy nghề cho thế hệ kế cận, đồng thời chú trọng đầu tư hệ thống xử lý nước thải làng nghề để đảm bảo sự phát triển bền vững. Hằng năm, vào ngày 19 tháng Giêng âm lịch, người dân Châu Khê lại nô nức tổ chức lễ hội đình làng để tưởng nhớ công ơn của ông tổ nghề Lưu Xuân Tín. Đây không chỉ là dịp để những người con xa quê trở về, mà còn là nơi để các nghệ nhân phô diễn tài năng, trao đổi kinh nghiệm và thắt chặt tình đoàn kết làng xóm. Trong tiếng trống hội rộn rã, hình ảnh những thanh niên trai tráng nâng niu những sản phẩm vàng bạc tinh xảo dâng lên bàn thờ tổ nghề đã khẳng định một điều: mạch ngầm của làng nghề Châu Khê vẫn luôn chảy mãi, rực rỡ và bền bỉ như chính thứ kim loại quý mà họ đang chế tác.

Châu Khê hôm nay không còn chỉ là một địa danh trên bản đồ, mà đã trở thành một biểu tượng của văn hóa thủ công Việt Nam. Mỗi món trang sức nhỏ bé từ đây tỏa đi muôn nơi đều mang theo niềm tự hào của người dân Hải Phòng, mang theo hơi thở của lịch sử và sự khát khao vươn tới cái đẹp hoàn mỹ. Nghề vàng bạc Châu Khê sẽ mãi là một viên ngọc quý trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc, một minh chứng cho sức mạnh sáng tạo không ngừng nghỉ của người lao động Việt Nam qua bao thế hệ.