Hồi ức rộn ràng của một làng nghề

Khi người trẻ rời đi, những bí quyết truyền nghề cũng đứng trước nguy cơ đứt gãy. Ảnh minh họa.

Trong căn nhà nhỏ nằm sát tuyến đường Làng Nghề, bà Nguyễn Thị Khuyên, ngoài 60 tuổi, vẫn đều tay đưa thoi mỗi khi có khách đặt chiếu. Khung dệt trước mặt bà đã cũ, nhưng bàn tay vẫn còn nhanh nhẹn, khéo léo như được dẫn dắt bởi ký ức của cả vùng quê.

Bà kể, ngày xưa Tiên Kiều không chỉ làm chiếu nhiều mà còn nổi tiếng khắp vùng. Cả trăm nóc nhà cùng lao động, từ người già đến trẻ nhỏ đều quen với tiếng cọt kẹt khung dệt. “Nhắc đến chiếu cói Tiên Kiều, ai cũng nghĩ đến chiếu đẹp, bền, dệt từ những bó cói mướt mát của đồng Thanh Hồng. Tiếng thoi đưa là nhịp sống, nhịp thở của cả làng”, bà Khuyên nói.

Không ai nhớ nghề bắt đầu từ khi nào, chỉ biết rằng nơi đây có địa thế chiêm trũng, đất phù sa ẩm, rất hợp để trồng cói. Cói tốt, người khéo tay, nên những tấm chiếu Tiên Kiều đi xa tới các tỉnh lân cận, trở thành món quà quê giản dị mà ấm áp. Ở chợ Bầu ngày trước, những tấm chiếu được phơi hoa văn rực rỡ trước sân như những lời mời gọi thương hồ khắp nơi tìm đến.

Nhưng mọi sự đã đổi khác. Cây cói không còn đứng thành đồng bạt ngàn như thời hoàng kim. Thay vào đó, người dân chuyển sang trồng vải thiều, bưởi đào, những loại cây cho thu nhập cao hơn. Diện tích cói thu hẹp chỉ còn vài sào, nguyên liệu ngày càng hiếm. Người thợ phải sang tận Thái Bình cũ và các vùng lân cận để mua cói, chi phí đội lên, trong khi giá chiếu không thể tăng tương xứng.

Cùng lúc, nghề làm chiếu vốn phụ thuộc nhiều vào sức người, thu nhập thấp, không cạnh tranh được với công việc tại các khu công nghiệp. Người trẻ rời làng đi làm xa, để lại những khung cửi cổ chỉ còn đôi ba người lớn tuổi nâng niu.

Ông Phạm Văn Thiếu, một trong số ít người vẫn dệt chiếu mỗi khi có khách đặt, chậm rãi chia sẻ: “Cái nghề này nó ăn vào hơi thở của mình rồi. Không làm thì nhớ. Mỗi sợi cói giữ lại một phần ký ức. Nhưng rồi không biết sau này còn ai tiếp nữa”.

Nỗi lo đó cũng là tâm sự chung của những người đang giữ nghề. Bởi để làm ra một tấm chiếu bền đẹp, người thợ phải trải qua vô số công đoạn: chẻ cói, phơi năm nắng, ép phẳng, dấp nước, dệt từng đường thẳng mảnh. Mọi thao tác dựa vào kinh nghiệm và đôi bàn tay dạn dày.

Gian truân từ đồng cói đến khung dệt

Những khung cửi ở Tiên Kiều vẫn còn đó, lặng lẽ nằm trong góc nhà. Ảnh minh họa.

Cói ở Tiên Kiều chỉ thu hoạch được hai vụ mỗi năm. Vụ chính vào tháng 6 âm lịch cho chất lượng tốt nhất, sợi đều, màu sáng. Vụ tháng 10 được gọi là “vụ éo”, cây tự mọc lại, sợi nhỏ, chất lượng kém hơn. Những năm gần đây, cói bị sâu bệnh nhiều, phải dùng thuốc bảo vệ thực vật, khiến chi phí tăng thêm mà sản lượng cũng không được như trước.

Mỗi cân cói tươi sau khi phơi chỉ còn khoảng 2 lạng rưỡi. Mỗi khi có khách đặt hàng, các hộ lại lọ mọ mở kho, mang cói ra dấp nước, ngồi bên khung dệt cho đến khi hoàn thiện sản phẩm. Một tấm chiếu dệt thủ công có khi mất cả ngày trời, nhưng số tiền thu được chỉ đủ bù công sức.

Dẫu vậy, những người còn bám nghề vẫn kiên trì. Bởi trong họ, dệt chiếu không chỉ là làm ra một vật dụng, mà là giữ một nét văn hóa làng quê, một phần hồn đất quê mình.

Nhận thấy nguy cơ mai một làng nghề truyền thống, năm 2020, xã Thanh Hồng (nay là Hà Đông) được đầu tư 4 tỷ đồng để xây dựng hạ tầng làng nghề, gồm hơn 3,7 km đường vào làng, hệ thống thoát nước. Người dân cũng hiến đất mở rộng đường, mong tạo điều kiện để làng nghề có cơ hội hồi sinh.

Ông Hoàng Văn Đại, Chủ tịch UBND xã Hà Đông, cho rằng sự chuyển đổi cơ cấu sản xuất là tất yếu trong phát triển nông thôn. Tuy nhiên, nghề dệt chiếu cói vẫn là giá trị văn hóa cần được bảo tồn. Để người dân bám nghề, cần có sự hỗ trợ về thị trường, bao bì, quảng bá, kết nối tiêu thụ sản phẩm. Không chỉ là giữ một nghề, mà là giữ một phần ký ức và bản sắc của địa phương.

Những khung cửi ở Tiên Kiều vẫn còn đó, lặng lẽ nằm trong góc nhà. Mỗi khi tiếng thoi đưa lại vang, ít ỏi nhưng ấm, như nhắc rằng làng nghề chưa bao giờ hoàn toàn tắt lửa. Nơi ấy vẫn có những người đang cố níu giữ nghề bằng tất cả tình yêu dành cho quê hương. Trong dòng chảy hiện đại, Tiên Kiều đang đứng trước ngã rẽ mới. Con đường gìn giữ nghề chiếu cói còn nhiều gian nan, nhưng chỉ cần còn những tấm chiếu được dệt bằng tâm huyết, làng nghề vẫn còn hy vọng để hồi sinh, để một ngày nào đó tiếng khung cửi lại ngân dài trong gió đồng Hà Đông.