Nỗi lo thất truyền khèn ma nhí và sáo mũi của người Xa Phó
Những nhạc cụ mang dấu ấn văn hóa Xa Phó
Giữa không gian giao lưu văn hóa tại Hoàng thành Thăng Long, câu chuyện về hai nhạc cụ truyền thống của người Xa Phó đã gợi mở nhiều suy nghĩ về việc gìn giữ những giá trị văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một.
Bà Đặng Thị Thanh, nghệ nhân ưu tú, người dân tộc Xa Phó đến từ xã Châu Quế, tỉnh Lào Cai, giới thiệu hai nhạc cụ gắn bó với đời sống tinh thần của đồng bào mình: sáo mũi cúc kẹ và khèn ma nhí.
![]() |
| Những nhạc cụ truyền thống của người Xa Phó được giới thiệu tại Lễ hội Bảo tồn và Phát triển làng nghề quốc tế năm 2026, góp phần quảng bá nét văn hóa độc đáo của đồng bào dân tộc. |
Theo chia sẻ của bà Thanh, sáo mũi cúc kẹ có nguồn gốc từ một câu chuyện được các thế hệ người Xa Phó truyền lại. Ngày xưa, trên thân cây nứa có một lỗ nhỏ do kiến đục. Khi gió thổi qua, lỗ nhỏ ấy phát ra âm thanh. Từ hiện tượng tự nhiên đó, người xưa đã nghĩ ra cách chế tác một loại sáo đặc biệt.
Khác với nhiều loại sáo thông thường, sáo cúc kẹ được làm từ nứa, có một lỗ và sử dụng hơi thở từ mũi để tạo ra âm thanh. Cấu tạo giản dị nhưng cách thổi độc đáo khiến nhạc cụ này trở thành một nét riêng trong kho tàng văn hóa dân gian của người Xa Phó.
Bên cạnh sáo mũi, khèn ma nhí cũng là nhạc cụ có vị trí quan trọng trong đời sống cộng đồng. Khèn được chế tác với bộ phận bầu làm từ quả bầu đắng, gắn với những sinh hoạt văn hóa, đặc biệt là lễ mừng cơm mới sau mùa thu hoạch lúa nương.
Bà Thanh kể, khi vụ mùa kết thúc, bà con trong bản tập trung tại một gia đình để tổ chức lễ cầu mùa, mừng cơm mới. Tiếng khèn vang lên, mọi người quây quần bên bếp lửa, cùng múa xòe, gửi gắm mong ước về một năm mới mùa màng bội thu, lúa chắc hạt, vật nuôi sinh sôi, cuộc sống no đủ.
Tiếng khèn vì thế không đơn thuần phục vụ nhu cầu thưởng thức âm nhạc mà còn gắn với phong tục, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng của người Xa Phó qua nhiều thế hệ.
Nỗi lo khi thiếu người chế tác nhạc cụ
Điều đáng lo ngại hiện nay không chỉ nằm ở việc ngày càng ít người biết sử dụng các nhạc cụ truyền thống, mà còn ở nguy cơ mất đi kỹ thuật chế tác khèn ma nhí và sáo mũi cúc kẹ.
![]() |
| Tiếng sáo mũi và khèn ma nhí gắn liền với đời sống tinh thần của người Xa Phó đang đứng trước nguy cơ mai một khi thiếu người kế tục kỹ thuật chế tác. |
Hiện nay không còn người trực tiếp làm ra những nhạc cụ này trong cộng đồng được nhắc đến. Đây là thực trạng đặt ra thách thức lớn đối với công tác bảo tồn.
Bởi một nhạc cụ truyền thống muốn tồn tại lâu dài phải có sự tiếp nối đồng thời của nhiều yếu tố: người biết sử dụng, người biết chế tác, nguồn nguyên liệu và không gian văn hóa để nhạc cụ được thực hành.
Với sáo mũi cúc kẹ, việc lựa chọn thân nứa, tạo lỗ sáo và điều chỉnh để phát ra âm thanh là những tri thức dân gian cần được lưu giữ. Tương tự, để làm nên chiếc khèn ma nhí, người chế tác phải có hiểu biết về nguyên liệu, cấu tạo và cách tạo âm thanh phù hợp với lối diễn tấu truyền thống.
Nếu những kỹ thuật ấy không được ghi chép, phục dựng và truyền lại, nguy cơ thất truyền sẽ ngày càng rõ rệt. Khi những chiếc khèn, chiếc sáo hiện có bị hư hỏng theo thời gian, việc duy trì hoạt động biểu diễn và truyền dạy cũng sẽ gặp khó khăn.
Đáng chú ý, sự mai một của nhạc cụ còn có thể kéo theo sự phai nhạt của những sinh hoạt văn hóa gắn với chúng. Khi không còn tiếng khèn trong lễ mừng cơm mới, không còn người biết thổi sáo mũi, một phần ký ức văn hóa của cộng đồng cũng đứng trước nguy cơ mất đi.
Giữ tiếng khèn, tiếng sáo cho thế hệ mai sau
Trước nguy cơ mai một của khèn ma nhí và sáo mũi cúc kẹ, việc bảo tồn hai nhạc cụ truyền thống của người Xa Phó đang đặt ra yêu cầu cấp thiết, không chỉ ở khâu truyền dạy kỹ năng biểu diễn mà còn ở việc khôi phục tri thức và kỹ thuật chế tác.
Bà Đặng Thị Thanh cho biết, lớp học của bà hiện có khoảng 20 em tham gia học tập, luyện thổi khèn ma nhí nhằm tiếp nối truyền thống của cha ông. Đây là nỗ lực đáng quý trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, nhất là khi những người biết chế tác nhạc cụ truyền thống hiện không còn trong cộng đồng được nhắc đến.
Tuy nhiên, việc truyền dạy kỹ năng biểu diễn mới chỉ giải quyết được một phần của bài toán bảo tồn. Nếu không có người tiếp nối nghề chế tác, những chiếc khèn, chiếc sáo hiện có sẽ dần xuống cấp, hư hỏng theo thời gian, khiến việc duy trì hoạt động truyền dạy gặp nhiều khó khăn.
![]() |
| Tiếng sáo mũi và khèn ma nhí gắn liền với đời sống tinh thần của người Xa Phó đang đứng trước nguy cơ mai một khi thiếu người kế tục kỹ thuật chế tác. |
Từ thực tế đó, việc nghiên cứu xây dựng mô hình bảo tồn khèn ma nhí và sáo mũi cúc kẹ gắn với phát huy giá trị văn hóa truyền thống của người Xa Phó là hướng đi cần được quan tâm.
Ông Nguyễn Xuân Huy, Chi cục trưởng Chi cục Chất lượng và Phát triển nông thôn cho biết, đây cũng là vấn đề có thể đặt ra trong quá trình nghiên cứu, định hướng xây dựng các mô hình phát triển nông thôn gắn với gìn giữ bản sắc văn hóa các dân tộc. Trọng tâm là khảo sát thực trạng, nhận diện nguy cơ thất truyền, nghiên cứu khả năng phục dựng kỹ thuật chế tác và hình thành lực lượng kế cận có thể tiếp tục gìn giữ những nhạc cụ độc đáo này.
Theo hướng đó, mô hình bảo tồn cần chú trọng ba nội dung: sưu tầm, tư liệu hóa những chiếc khèn ma nhí và sáo mũi cúc kẹ còn được lưu giữ; nghiên cứu phục dựng kỹ thuật chế tác trên cơ sở tri thức dân gian; tổ chức truyền dạy cho thanh thiếu niên trong cộng đồng.
Bên cạnh việc duy trì các lớp học, cần nghiên cứu gắn hoạt động bảo tồn với phát triển du lịch cộng đồng, giới thiệu văn hóa bản địa và các hoạt động trải nghiệm, qua đó tạo thêm không gian thực hành và phát huy giá trị nhạc cụ truyền thống.
Việc xây dựng mô hình cũng cần phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng người Xa Phó, bởi chính người dân là những người lưu giữ ký ức, phong tục và hiểu rõ ý nghĩa của tiếng khèn, tiếng sáo trong đời sống văn hóa dân tộc mình.
Từ những lớp học nhỏ đang được duy trì, nếu có sự quan tâm, phối hợp của các cơ quan chuyên môn, chính quyền địa phương và cộng đồng, việc bảo tồn khèn ma nhí và sáo mũi cúc kẹ có thể từng bước được triển khai theo hướng bài bản, lâu dài.
Bảo tồn khèn ma nhí và sáo mũi cúc kẹ không chỉ là giữ lại hai nhạc cụ truyền thống, mà còn là giữ lại tri thức chế tác, không gian văn hóa và những giá trị tinh thần đã gắn bó với người Xa Phó qua nhiều thế hệ. Để tiếng khèn, tiếng sáo tiếp tục vang lên trong những mùa lễ hội, điều quan trọng là phải có người biết làm ra chúng và có thế hệ tiếp nối nghề của cha ông.
Tin liên quan
Tin mới hơn
Nón lá Quy Hậu: Hơn một thế kỷ gìn giữ hồn quê qua từng đường kim
09:57 | 21/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Tin khác
Giỗ tổ làng nghề mộc truyền thống Thượng Mạo: Tri ân tiền nhân, gìn giữ và tiếp nối tinh hoa
12:02 | 20/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Làng nghề Hòa Mục hướng tới phát triển bền vững
07:00 | 20/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Chè Shan tuyết Bản Mộc, từ gốc chè cổ thụ đến sinh kế của người dân
22:00 | 18/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Tân Quy: Giữ gìn nghề chè, nâng cao giá trị kinh tế nông thôn
21:51 | 18/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Nghệ nhân Ưu tú Lê Trọng Mỹ: Giữ lửa gốm Đông Thành, vun đắp sinh kế nông thôn
21:40 | 18/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Làng nghề xóm Bình Nguyên giữ hồn nghề chè, mở lối làng nghề xanh
19:07 | 15/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Hòa Mục nâng tầm làng nghề cơm lam, bánh gio, bánh củ chuối từ bếp lửa ven đường
19:07 | 15/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Gần 60 quốc gia sẽ góp mặt tại Festival làng nghề toàn cầu ở Hà Nội
11:17 | 15/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Di sản thủ công 12 quốc gia hội tụ trên sàn diễn thời trang tại Hoàng thành Thăng Long
08:00 | 15/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Thái Nguyên: Đồng Phúc đánh thức tiềm năng vùng chè Shan tuyết Bằng Phúc
07:00 | 15/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Làng nghề chè Shan tuyết Bản Mộc Vững bước từ những gốc chè cổ thụ
07:00 | 14/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Khai mạc Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất năm 2026
22:42 | 13/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Thành phố Bắc Ninh: Thành lập Hội đồng thẩm định, xét công nhận nghề truyền thống, làng nghề và nghệ nhân
12:36 | 12/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Tinh hoa mỹ nghệ Sơn Đồng – “Bóng vàng son”: Lan tỏa giá trị di sản, kết nối làng nghề với phố nghề
12:34 | 12/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Tinh hoa mỹ nghệ Sơn Đồng - “bóng vàng son”: Kết nối làng nghề với phố nghề, lan tỏa giá trị di sản trong đời sống đương đại
11:43 | 12/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Thủ công mỹ nghệ Hà Nội tìm lời giải bứt phá từ chuyển đổi số và thiết kế xanh
15:34 Khuyến công
Hai lần anh hùng: Hải Phòng đón danh hiệu cao quý trong đêm kỷ niệm 80 năm lực lượng vũ trang
13:00 Tin tức
Khuyến công tạo động lực nâng sức cạnh tranh cho sản phẩm làng nghề Hà Nội
10:31 Khuyến công
Từ “Cuối tuần xanh” đến diện mạo nông thôn mới sáng - xanh - sạch - đẹp
10:05 Nông thôn mới
Nón lá Quy Hậu: Hơn một thế kỷ gìn giữ hồn quê qua từng đường kim
09:57 Làng nghề, nghệ nhân






