TS. Nguyễn Như Chinh – Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam.

Trong điều kiện mới, dưới tác động của quá trình toàn cầu hóa và sự phát triển nhanh, mạnh của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 tại Văn kiện Đại hội XIII, Đảng ta đã chỉ rõ những nội dung mới của đất nước, đó là: “Phát triển nhanh và bền vững dựa chủ yếu vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Phải đổi mới tư duy và hành động, chủ động nắm bắt kịp thời, tận dụng hiệu quả các cơ hội của Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư gắn với quá trình hội nhập quốc tế để cơ cấu lại nền kinh tế, phát triển kinh tế số, xã hội số, coi đây là nhân tố quyết định để nâng cao năng suất lao động, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh”; “Đẩy mạnh xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại trong đó bao gồm hạ tầng thương mại” là những cơ sở quan trọng trong triển khai xây dựng và thực hiện “Tư vấn Hỗ trợ xúc tiến thương mại sản phẩm thủ công mỹ nghệ cho các doanh nghiệp, cơ sở công nghiệp nông thôn”.

Cơ hội và thách thức về công tác xúc tiến thương mại sản phẩm thủ công mỹ nghệ:

CƠ HỘI

Cục kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Việt Nam có gần 1.400 làng nghề truyền thống; 774.392 cơ sở sản xuất kinh doanh tập trung ở nhóm đồ gỗ, mây tre đan, gốm sứ, thêu ren, cơ khí nhỏ; còn lại nhóm chế biến nông lâm thủy sản. Số lao động trong các làng nghề hiện đạt hơn 1,4 triệu người, trong đó có hơn 91% là lao động thường xuyên.

Nhờ chính sách hỗ trợ của nhà nước, nhiều địa phương đã xây dựng kế hoạch bảo tồn và phát triển làng nghề; bước đầu đã phát triển theo hướng du lịch, xây dựng các mô hình, tour, tuyến du lịch nông thôn, du lịch trải nghiệm; Mẫu mã và vùng nguyên liệu đã được chú trọng và quan tâm. Sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ làng nghề đã được truyền thông, xây dựng câu chuyện sản phẩm để quảng bá trong và ngoài nước. Nhiều làng nghề nổi tiếng và có nhiều nghệ nhân có tay nghề được vinh danh…

Các Hiệp định thương mại tự do hỗ trợ xuất khẩu như: Các Hiệp định EVFTA, CPTTP giúp giảm thuế vào EU, Nhật thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu.

Các chính sách của Chính phủ như Quyết định 801/QĐ-TTg ngày 07/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ “Phê duyệt Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam giai đoạn 2021-2030 và Chỉ thị số 30/CT-TTg ngày 29/8/2024 của Thủ tướng Chính phủ về “Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam” trong đó ngành TCMN là ngành mũi nhọn.

Những năm gần đây sản xuất TCMN của nước ta liên tục phát triển. Năm 2023 xuất khẩu TCMN của Việt Nam đạt 3,5 tỷ USD, mục tiêu năm 2025 đạt 4 tỷ USD, phấn đấu đến năm 2030 đạt khoảng 6 tỷ USD. Hiện nay chúng ta có nhiều điều kiện thuận lợi thúc đẩy tăng trưởng sản xuất hàng TCMN, đó là, nhu cầu tiêu thụ của khách hàng các nước đều hướng đến sản phẩm bền vững và thủ công, sử dụng nguyên liệu thiên nhiên như tre, nứa, gỗ, giấy tái chế…. thân thiện với môi trường, sản phẩm độc đáo, văn hóa bản địa.

Thương mại điện tử đang phát triển mạnh, Việt Nam nằm trong tốp 3 thị trường thương mại điện tử Đông Nam Á, nhiều Doanh nghiệp TCMN đã bán online thông qua các nền tảng Amazon, Handmade, Etsy, Lazada, Tiki… giúp tiếp cận khách hàng quốc tế dễ dàng hơn.

Về hỗ trợ năng lực xúc tiến thương mại xuất khẩu: Hoạt động xúc tiến thương mại đã góp phần nâng cao năng lực cho các Hiệp hội ngành hàng. Hỗ trợ các Doanh nghiệp, ngành hàng tham gia các dự án hoạt động hội chợ, triển lãm chuyên ngành chủ chốt trên thế giới tạo sự kết nối các nhà sản xuất, doanh nghiệp thương mại.

Các hoạt động xúc tiến thương mại trong nước, miền núi, biên giới và hải đảo cũng đã góp phần phát triển, mở rộng thị trường trong nước, xây dựng kênh phân phối tại các thị trường nông thôn, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, thực hiện hiệu quả Cuộc vận động “Người Việt Nam dùng hàng Việt Nam”, do Bộ Chính trị phát động.

THÁCH THỨC

Tuy nhiên sản phẩm TCMN cũng đang đứng trước nhiều thách thức như: Thiếu liên kết ngành trong tổ chức sản xuất, thiếu sự liên kết giữa các Hiệp hội với các Doanh nghiệp, các trường đào tạo, làng nghề, nghệ nhân. Phát triển nghề, làng nghề còn mang tính tự phát, phân tán, thiếu tính bền vững, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, tận dụng lao động và không gian trong các hộ gia đình là chủ yếu. Chưa có mô hình toàn diện để phát triển làng nghề gắn với đầu tư cơ sở hạ tầng, áp dụng công nghệ. Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ tuy đã cải tiến về mẫu mã nhưng tính thẩm mỹ, nghệ thuật chưa cao; sử dụng nguyên liệu ảnh hưởng đến môi trường, chưa rõ nguồn gốc…. Việc truyền nghề cho thế hệ trẻ gặp nhiều khó khăn khiến không ít làng nghề bị mai một. Bên cạnh đó, năng lực của các doanh nghiệp xuất khẩu hàng TCMN hiện vẫn còn hạn chế trong các hoạt động marketing. Các kênh online cũng chưa được tận dụng triệt để. Đầu ra sản phẩm TCMN phụ thuộc vào nhiều khâu trung gian…..

Theo Hiệp hội Gốm sứ Bình Dương: Gốm sứ là nghề truyền thống tại Bình Dương nhưng hiện nay khá khó khăn cả về thị trường tiêu thụ, lao động và nguyên liệu sản xuất. Theo đó, doanh số mặt hàng gốm sứ hiện nay giảm khoảng 50% so với giai đoạn trước do giá cước vận chuyển quốc tế tăng cao, chi phí sản xuất tăng và nhu cầu thị trường thấp.

Không những thế, lao động trong các cơ sở gốm sứ phần lớn đều đã nhiều tuổi còn người trẻ không mặn mà với ngành này. Việc đào tạo lao động có chuyên môn liên quan ở các trường đại học cũng hạn chế. Thêm vào đó, nguồn nguyên liệu cho sản xuất gốm sứ đang ngày càng thu hẹp do quá trình quy hoạch, đô thị hóa. Nhu cầu thị trường có thể sẽ khả quan hơn trong thời gian tới nhưng nếu không có giải pháp căn cơ về nguồn lao động cũng như nguyên liệu sản xuất lâu dài thì ngành gốm sứ Bình Dương khó có thể duy trì và cạnh tranh được trên thị trường.

Hiện nay, hàng thủ công mỹ nghệ của Việt Nam đã được xuất khẩu tới 163 quốc gia và vùng lãnh thổ, chiếm gần 10% của thị trường toàn cầu. Tuy nhiên, các xung đột và chiến tranh trên thế giới đang tác động mạnh đến thương mại quốc tế, đặc biệt các thị trường lớn như EU. Khác với những ngành thiết yếu như Dệt May, Da giày, sản phẩm thủ công mỹ nghệ chủ yếu phục vụ nhu cầu thưởng thức nghệ thuật, không phải mặt hàng thiết yếu trong đời sống hàng ngày. Khi kinh tế toàn cầu gặp khó khăn, người tiêu dùng thường cắt giảm chi tiêu cho nhóm sản phẩm này, tạo ra thách thức lớn cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, Trung Quốc với năng lực sản xuất lớn và chi phí thấp, tiếp tục là đối thủ cạnh tranh đáng gờm trên thị trường quốc tế. Trong đó, ngành Gốm sứ, một lĩnh vực điển hình trong thủ công mỹ nghệ, đang chứng kiến sự cạnh tranh gay gắt. Trung Quốc sở hữu các nhà máy quy mô lớn, hiện đại và chi phí sản xuất thấp. Trong khi đó, các cơ sở sản xuất của Việt Nam vẫn chủ yếu nhỏ lẻ, phân tán tại các Làng nghề. Do vậy, dù được nhiều khách hàng quốc tế quan tâm, doanh nghiệp Việt Nam vẫn gặp khó khăn trong việc đáp ứng các đơn hàng lớn và yêu cầu đồng nhất về chất lượng. Đây vừa là cơ hội để phát triển, vừa là thách thức cần vượt qua.

Trong bối cảnh xu hướng tiêu dùng xanh và phát triển bền vững trở thành tiêu chuẩn bắt buộc toàn cầu, các thị trường lớn như châu Âu và Mỹ ngày càng đặt ra nhiều yêu cầu khắt khe hơn. Doanh nghiệp muốn xuất khẩu phải đáp ứng các chứng chỉ về môi trường và trách nhiệm xã hội như SA 8000 hay VSCI. Những chứng chỉ này không chỉ là cam kết phát triển bền vững, mà còn là “giấy thông hành” để sản phẩm Việt tiếp cận các thị trường cao cấp.

Tuy nhiên, việc đạt được các tiêu chuẩn này đòi hỏi nhà máy phải có quy mô đủ lớn, quy trình sản xuất hiện đại và hệ thống quản trị chuyên nghiệp, một thách thức lớn đối với phần lớn các cơ sở thủ công mỹ nghệ Việt Nam hiện nay.

Mặt khác việc tuân thủ các quy định giảm phát thải khí nhà kính và sử dụng nguyên liệu thân thiện với môi trường đang đặt ra những thách thức cho các cơ sở thủ công mỹ nghệ Việt Nam hiện nay. Để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về sản xuất xanh và phát triển bền vững, các doanh nghiệp trong ngành gốm sứ và thủ công mỹ nghệ xuất khẩu buộc phải đầu tư nguồn vốn lớn và dành diện tích mặt bằng đáng kể cho hệ thống sản xuất, xử lý chất thải cũng như các công trình phù trợ. Đây là thách thức không nhỏ đối với những cơ sở vừa và nhỏ, vốn chiếm phần lớn trong ngành.

Đặc biệt, việc tuân thủ các quy định về giảm phát thải khí nhà kính xây dựng hệ thống xử lý chất thải đạt chuẩn và sử dụng nguyên liệu thân thiện môi trường đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Không chỉ vậy, các nhà nhập khẩu quốc tế còn yêu cầu sản phẩm phải được đóng gói bằng vật liệu bao bì thân thiện với môi trường. Tuy nhiên, với đặc thù sản phẩm gốm sứ dễ vỡ, doanh nghiệp Việt Nam buộc phải sử dụng nhiều lớp bao bì bảo vệ, khiến việc vừa đảm bảo an toàn vận chuyển vừa đáp ứng tiêu chí “xanh” trở nên khó khăn.

Hiện nay, các doanh nghiệp đang nỗ lực tìm kiếm nguồn nguyên liệu tái chế mới, như giấy tổ ong hoặc bìa tổ ong, đây là là những vật liệu đang là xu hướng tại nhiều nước. Tuy nhiên, nguồn cung trong nước còn hạn chế, chi phí cao, khiến việc chuyển đổi sang vật liệu thân thiện với môi trường gặp nhiều trở ngại.

Mặc dù Việt Nam có trữ lượng nguyên liệu gốm sứ khá dồi dào, công tác quản lý và khai thác tại các mỏ vẫn chưa thật sự hiệu quả. Tình trạng này dẫn đến nguồn cung và chất lượng nguyên liệu không ổn định, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực sản xuất của doanh nghiệp. Trong bối cảnh này, nhiều doanh nghiệp buộc phải nhập khẩu nguyên liệu từ nước ngoài, dẫn đến chi phí cao hơn và giảm khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Đây cũng là một thách thức lớn đối với ngành thủ công mỹ nghệ Việt Nam.

Bên cạnh đó, sản xuất thủ công mỹ nghệ còn phải tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường, phòng cháy chữa cháy, quản lý lao động và các quy định pháp lý khác. Để đáp ứng các yêu cầu này, doanh nghiệp cần có nhà máy đạt quy mô tương đối, với cơ sở vật chất và hệ thống quản lý đầy đủ. Trong khi đó, phần lớn các cơ sở sản xuất Việt Nam vẫn tập trung tại làng nghề, với quy mô nhỏ và rất nhỏ, khiến việc đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế trở thành một thách thức lớn.