Quá trình hình thành và phát triển

Làng nghề mỹ nghệ điêu khắc tạc tượng, đồ thờ, sơn son thếp vàng, bạc truyền thống xã Sơn Đồng có lịch sử lâu đời. Theo Ngọc phả đền thờ cụ Đào Trực (Tổ nghề được thờ tại Đền Thượng xã Sơn Đồng) do Đông Các đại học sĩ Nguyễn Bỉnh Phụng soạn thảo năm Nhâm Thân 1572, truyền rằng: vào năm Thái Bình thứ 6 (Năm Bính Tý 976) triều Tiền Lê được bản trang Sơn Đồng tôn là công sư phục nghệ “làm nghề sư Tổ”.

Làng nghề Sơn Đồng nổi tiếng từ thời Pháp thuộc, thời đó đã có nhiều người được Nhà nước bảo hộ phong kiến phong tặng nghệ nhân. Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, đặc biệt là thời kỳ chiến tranh chống Mỹ cứu nước, nghề điêu khắc tạc tượng, đồ thờ bị dần mai một, song lúc nào trong làng xã cũng có những nghệ nhân theo đuổi làm và sản xuất những sản phẩm tâm linh truyền thống mà tổ tiên để lại.

Đến năm 1984 - 1986 với chủ trương của Đảng ủy xã về phục dựng lại nghề truyền thống đưa vào cơ sở sản xuất Hợp tác xã thủ công mỹ nghệ cao cấp xã Sơn Đồng. Đã tổ chức lớp học tạc tượng phật cho 34 học viên trong xã do các nghệ nhân tại xã và trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội đào tạo, truyền dạy dưới ánh sáng Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VI với không khí đổi mới thực sự nghề truyền thống “Sơn thếp, chạm khắc, tạc tượng Phật và đồ thờ”. Làng Sơn Đồng đã phát triển mạnh trở lại vào những năm 1996 của thế kỷ trước mà bước đầu là 34 học viên của xã được đào tạo đợt năm 1984 - 1986 và những người thợ của Hợp tác xã thủ công mỹ nghệ cao cấp (sau năm 1992 bị giải thể do không còn phù hợp cách làm ăn tập thể).

Tiếp tục năm 1998 - 2002, được sự quan tâm, hỗ trợ kinh phí của Sở Lao động, Thương binh và Xã hội tỉnh Hà Tây (nay là thành phố Hà Nội) và huyện Hoài Đức, xã đã mở 02 lớp (mỗi lớp đào tạo trong 18 tháng) cho 100 học viên là thanh thiếu niên nghèo do các nghệ nhân của xã và giảng viên trường đại học mỹ thuật Hà Nội giảng dạy đến nay các em đều phát triển tốt.

Những kết quả đạt được

Làng nghề mỹ nghệ truyền thống sơn thếp, chạm khắc, tạc tượng phật và đồ thờ làng Sơn Đồng đã thu hút trên 5000 lao động tại chỗ với trên 500 hộ gia đình và trên 10 công ty chuyên sản xuất sản phẩm làng nghề, đồng thời thu hút thường xuyên hàng trăm lao động ngoài xã tham gia.

Làng nghề mỹ nghệ Sơn Đồng được phong tặng danh hiệu Làng nghề tiên tiến Việt Nam.

Tổng thu nhập từ làng nghề được đánh giá qua các năm chiếm khoảng 63% thu nhập toàn xã. Thu nhập bình quân đầu người lao động làm nghề từ 6 đến 7 triệu đồng trở lên/tháng. Làng nghề xã Sơn Đồng góp phần chủ yếu tổng thu nhập trong toàn xã, góp phần làm cho nông thôn xã Sơn Đồng ngày càng đổi mới. Đến nay làng nghề xã Sơn Đồng có trên 30 người được phong tặng nghệ nhân và hàng trăm thợ giỏi. Làng nghề xã Sơn Đồng đang được duy trì và phát triển, đóng góp tích cực vào sự phát triển đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân trong xã, góp phần vào việc tôn vinh các làng nghề truyền thống Việt Nam.

Sản phẩm của làng Sơn Đồng được khách hàng tin cậy (chiếm khoảng 70% thị phần sản phẩm tượng phật, đồ thờ trên toàn quốc ). Sản phẩm làng nghề xã Sơn Đồng đang có mặt trên cả nước từ Nam ra Bắc, từ đất liền đến hải đảo, sang cả Châu Âu, Châu Mỹ (tại các nước Nga, Ucraina, Pháp, Mỹ và các nước Đông Nam Á, Thái Lan, Lào, Campuchia).

Làng nghề xã Sơn Đồng được tham gia nhiều hội chợ, triển lãm, hội thi do Trung Ương và thành phố tổ chức, điển hình như: Kỷ niệm 1000 năm Thăng Long Hà Nội, làng nghề xã Sơn Đồng đại diện cho các làng nghề tiêu biểu trong cả nước tham gia lễ hội rước, trưng bày sản phẩm và lễ thờ vọng Tổ nghề tại công viên Bách Thảo và làng hữu nghị các dân tộc Việt Nam tại Đồng Mô - Ba Vì. Năm 2011, tham gia triển lãm sản phẩm do Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội tổ chức tại trung tâm triển lãm Giảng Võ (Hà Nội) nhân dịp ngày di sản văn hóa Việt Nam lần thứ VII ngày 22/11/2011. Vinh dự cho làng nghề xã Sơn Đồng được tiếp nhận rước vọng Đức Thánh tổ nghề tại đền thờ liệt vị tôn thần Bách nghệ từ đường Việt Nam tại số 02 Hoa Lư (Hà Nội). Năm 2014, làng nghề xã Sơn Đồng tiếp tục được tham gia chương trình “Mùa xuân tôn vinh văn hóa dân tộc” do Hội nhà báo Việt Nam chủ trì tại công viên Thiên đường Bảo Sơn (Hà Nội).

Nhiều khách du lịch thăm quan làng nghề Sơn Đồng.

Tháng 8 năm 2016, làng nghề xã Sơn Đồng tiếp tục được thay mặt các làng nghề tiêu biểu trong cả nước rước Thánh Hoàng làng và Tổ nghề điêu khắc, tạc tượng, đồ thờ, sơn son thếp vàng, bạc truyền thống và trưng bày triển lãm giới thiệu sản phẩm trong chương trình lễ phong tặng Bảng vàng gia tộc nghề truyền thống Việt Nam và lễ phong tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú cấp Quốc gia do Bộ Công thương, Hiệp hội Làng nghề Việt Nam chủ trì tại Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long Hà Nội, khu di tích Hoàng Thành Thăng Long.

Hội làng nghề xã Sơn Đồng

Để đưa hoạt động của làng nghề vào nề nếp và có tổ chức, cùng với đề xuất của một số thành viên trong làng nghề, thực hiện chủ trương của Đảng ủy, năm 2001 UBND xã đã quyết định thành lập Hội làng nghề xã Sơn Đồng ban đầu có 40 hội viên tham gia, đến nay đã có 500 hội viên được tổ chức có hệ thống từ xã đến thôn. Xã có Ban chấp hành Hội gồm 01 chủ tịch, 05 phó chủ tịch và các thành viên, có 11 chi hội ở 11 thôn hình thành Ban chấp hành chi hội.

Từ năm 2014, Hội hoạt động theo Quyết định của UBND huyện Hoài Đức. Hội hoạt động có hiệu quả trong việc giúp nhau sản xuất, điều tiết lao động, hỗ trợ việc làm, tìm kiếm nguồn hàng và chia sẻ thông tin bảo nhau cùng làm đảm bảo chất lượng sản phẩm, cùng phát triển với khẩu hiệu Đoàn kết - liên kết - cùng phát triển.

Với những đóng góp tích cực vào phong trào xây dựng làng nghề nên năm 2001 làng nghề xã Sơn Đồng được cấp Bằng công nhận làng nghề mỹ nghệ truyền thống của UBND tỉnh Hà Tây; Năm 2005 được Tổng cục Du lịch tặng bằng khen; Năm 2007 được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam tặng bằng khen làng nghề tiêu biểu Việt Nam. Năm 2008 được Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tặng bằng khen làng nghề có thành tích xuất sắc trong các phong trào của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Năm 2016 được Bộ Công thương tặng bằng khen trong chương trình lễ phong tặng bảng vàng gia tộc nghề truyền thống Việt Nam. Năm 2017, Hội Làng nghề Sơn Đồng được Hiệp hội làng nghề Việt Nam tặng bằng khen. Năm 2018, Hội Làng nghề Sơn Đồng được Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội tặng bằng khen.

Chính quyền và nhân dân xã Sơn Đồng mong muốn được Đảng, Nhà nước, thành phố tiếp tục quan tâm đến làng nghề xã Sơn Đồng, tạo điều kiện về chính sách vay vốn ưu đãi, thuế, kinh phí đào tạo và đào tạo lại nghề, mở rộng và nhân cấy nghề mới trên địa bàn. Đề nghị với thành phố Hà Nội, các sở ban ngành của thành phố, huyện Hoài Đức tiếp tục cho xã Sơn Đồng thực hiện dự án xây dựng mở rộng làng nghề bền vững gắn với du lịch theo Quyết định số 351 ngày 19/01/2008, tạo mọi điều kiện về mặt bằng sản xuất, làng nghề truyền thống xã Sơn Đồng phát triển.

Bài và ảnh: Văn Bình