Nghề làm quạt giấy làng Nam hình thành cách đây hàng trăm năm, khởi nguồn từ những người dân trong vùng. Vào những năm 80 của thế kỷ trước, đây là nghề chính, đem lại thu nhập ổn định cho hầu hết mọi gia đình. Chiếc quạt giấy nhỏ bé, tiện dụng len lỏi khắp nơi trong đời sống sinh hoạt của người dân. Cách đây hơn chục năm, nghề làm quạt giấy có dấu hiệu chững lại vì sự tiện ích của quạt điện. Tuy vậy, trải qua bao thăng trầm, nghề làm quạt giấy vẫn được người dân làng Nam giữ gìn.

Chiếc quạt giấy nhìn đơn giản nhưng để hoàn thành nó phải trải qua 32 công đoạn. Làm nghề này yêu cầu phải tỉ mỉ, chịu khó chứ không thể nóng vội “mì ăn liền” được. Tất cả đều phải trải qua những quy trình bắt buộc.

Đầu tiên, người thợ phải chọn những cây tre thẳng, không non cũng chẳng già. Tre sau khi được chặt về sẽ chẻ ra thành các thanh nhỏ để ngâm xuống nước, mục đích chống mọt. Ba ngày sau, những thanh tre ấy được vớt lên, rửa sạch, phơi ngoài nắng.

Khi đã “no” nắng, các thanh tre được cưa thành nhiều đoạn bằng nhau, đúng kích cỡ chiếc quạt. Sau đó, người thợ tiếp tục dùng dụng cụ khoan một lỗ nhỏ vào đầu thanh gỗ để kết các thanh nan lại với nhau làm phần tay cầm. Với sự khéo léo của những người thợ lâu năm, từng nan quạt được vót đều, trơn, mượt.

Làng quạt giấy ‘sống khỏe’ thời quạt điện, máy lạnh.

“Bộ xương” quạt tiếp đó được đóng một lõi nhôm vào phần tay cầm. Bà Thu cho biết, khi còn nhỏ thường thấy bố mẹ cưa, gọt sừng trâu thành những đoạn nhỏ để đóng các thanh nan lại làm phần tay cầm. Phần khung tuy chắc chắn hơn nhưng rất lâu công, vất vả. Do vậy, sau này người dân đã thay thế bằng lõi nhôm tiện dụng.

Khi đã hoàn thành xong phần khung quạt, họ tiếp tục cắt giấy gió theo hình cánh cung. Quạt giấy làng Nam có màu tím nhạt, chính là màu của nước vỏ cây sắn. Để có được thau nước màu đen tím, đòi hỏi người thợ phải kỳ công. Vỏ cây sắn sau khi mua về sẽ đem giã nát rồi hòa với một lượng nhỏ nước lã. Hỗn hợp này được ngâm trong 3 ngày để đảm bảo độ dính kết. Tùy vào yêu cầu của khách hàng mà người thợ sẽ pha thêm chút phèn để dậy màu.

Cuối cùng, người thợ sẽ dùng chiếc chổi chuyên dụng, nhúng vào nước sắn, quét lên khung quạt. Công đoạn này thường được phụ nữ đảm nhiệm bởi đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ. Nhìn thì dễ nhưng không phải ai cũng quét giấy gió vào khung được. Nó đòi hỏi sự khéo léo, nếu không cẩn thận, tấm giấy gió mỏng tanh sẽ bị nát hoặc rớt xuống.

Những chiếc quạt giấy sau khi “trang điểm” bởi nước vỏ cây sắn sẽ được mang đi phơi. Nếu trời nắng to, chỉ cần phơi tầm hơn 1 tiếng đồng hồ, vừa đủ để nước vỏ sắn bám chặt vào giấy gió. Lúc đó chiếc quạt sẽ có mùi thơm ngai ngái của nước vỏ sắn khiến người dùng có cảm giác dễ chịu. Để độ bề của chiếc quạt chắn chắn hơn, người thợ quét nước sắn lần hai, rồi tiếp tục đem phơi khô. Sau cùng, họ khéo léo xếp các cánh quạt lại, cắt bỏ những phần thừa, là hoàn thiện một chiếc quạt giấy.

Nhiều năm trở lại nay, kinh tế phát triển tốc độ công nghiệp hóa, hàng hóa kim khí điện máy phục vụ bữa ăn đa dạng hơn, tiện lợi hơn. Bây giờ ít người nấu cơm bằng bếp củi nữa. Chiếc quạt mo, quạt giấy cũng bị lớp bụi thời gian phủ mờ. Những gì xưa cũ, nếu không biết trân trọng, không chuyển đổi “cơ chế” chậm hòa nhập, ắt sẽ bị “khai tử”. Nhưng làng nghề quạt giấy vẫn sống. Bởi những người dân nơi đây cho biết, dù quạt giấy làng Nam không đa dạng về màu sắc, mẫu mã nhưng nó lại có nét riêng thu hút khách. Thứ nhất là quạt giấy mỏng nên quạt rất mát. Hơn nữa, do được làm thủ công qua nhiều công đoạn, nhất là việc sử dụng nước vỏ cây sắn để quét giấy gió vào khung nên chiếc quạt không bao giờ có hiện tượng bong tróc, trái lại rất bền.

Hiện nay, thị trường của quạt giấy làng Nam không chỉ gói gọn tại các huyện trong tỉnh như Diễn Châu, Quỳnh Lưu, Quỳ Châu mà còn sang các tỉnh khác như Hà Tĩnh, Thanh Hóa, Thái Bình... Những người làm nghề truyền thống này cho hay họ không sợ quạt giấy mất thị trường, vì thời nào cũng có khách yêu thích bởi sự tiện lợi, nét đẹp riêng của nó.

Và dù thu nhập không cao bằng nhiều nghề khác nhưng người dân làng Nam vẫn bám lấy nghề làm quạt giấy thủ công. Một phần vì kinh tế, phần khác vì muốn lưu giữ nét đẹp truyền thống của cha ông để lại. Nhiều năm trước, đây là nghề thịnh hành, đem lại nguồn thu nhập, giàu có cho nhiều hộ gia đình. Những năm gần đây do nguyên liệu ngày càng hiếm nên nhiều hộ đã chuyển sang nghề khác. Dù vậy, vẫn có những hộ duy trì nghề truyền thống đến hôm nay. Chính quyền đang lập dự án để khôi phục lại nghề làm quạt giấy bằng thủ công.

Bài và ảnh Đậu Nghệ