Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt miệt mài khắc in mộc bản

Độc đáo làng nghề gần 600 tuổi

Theo cuốn sách “Nghề cổ truyền” do Hội đồng nghiên cứu và biên soạn lịch sử tỉnh Hải Hưng xuất bản năm 1984 và sách “Địa chí thành phố Hải Dương” do Thành ủy Hải Dương (cũ) biên soạn, NXB Chính trị quốc gia xuất bản năm 2013, Đức Tổ nghề - Tham Hoa Lương Như Hộc được triều đình cử đi sứ nhà Minh (Trung Quốc) hai lần. Lần thứ nhất, năm Thái Hòa thứ nhất (1443, đời vua Lê Nhân Tông) và lần thứ hai, năm Thiên Hưng thứ nhất (1459, đời vua Lê Nghi Dân).

Sau hai lần đi sứ, ông đã mang nghề khắc in mộc bản về quê hương hoàn thiện các khâu và truyền dạy cho hai đệ tử đầu tiên là Phạm Liên và Phạm Đới. Sau đó, truyền cho dân làng Hồng Lục (hay Hồng Liễu, sau này là khu dân cư Thanh Liễu, phường Tân Hưng, TP Hải Dương, nay là TP Hải Phòng), nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu chính thức được hình thành. Các kỹ thuật in ấn, chạm khắc đến khâu đóng quyển cũng được hoàn thiện và phát triển rộng ra khắp cả nước.

Vốn có nghề khắc in mộc bản tiếng tăm xa gần, nghệ nhân làng Thanh Liễu thuần thục cả kỹ thuật khắc ván, in ván lẫn đóng sách. Làng Thanh Liễu xưa không chỉ buôn bán các sản phẩm kinh, sách, tranh... in từ mộc bản mà còn bán cả mộc bản đã khắc sẵn. Nhiều ngôi chùa, miếu, từ đường... mua sẵn mộc bản linh phù của làng Thanh Liễu về rồi tự in.

Nhiều bộ kinh sách đã được khắc và in ấn tại đây, trong đó phải kể đến bộ “Đại Việt Sử Ký Toàn Thư” đồ sộ đã được những nghệ nhân làng Hồng Lục (Thanh Liễu) và làng Liễu Tràng vâng lệnh vua khắc đầy đủ lần đầu tiên vào năm Chính Hòa thứ 18 (1697). Hiện mộc bản đang được lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng).

Nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, nghề đã xuất hiện tại địa phương đến nay được 581 năm, phục vụ nhu cầu đời sống, văn hóa, xã hội, tinh thần của nhân dân và góp phần lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa và lan tỏa tri thức cho cộng đồng, xã hội.

Đến ngày nay, máy móc ra đời, công nghệ in phát triển, in máy đã thay thế khắc in mộc bản (bản in), nghề thủ công dần mai một. Các nghệ nhân của làng nhận khôi phục các mộc bản cổ, phục chế các ván in cổ, khắc mới kinh sách Phật giáo theo lối cổ cho các ngôi chùa như chùa Trăm Gian (Hải Dương nay là Hải Phòng), chùa Cổ Loan (Ninh Bình), chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang nay là Bắc Ninh)... Các nghệ nhân của làng còn nhận khắc in tranh mộc bản, thập vật, phù bùa, ấn triện cho thầy Pháp, Thanh đồng; khắc in tranh dân gian cho các nhà sưu tập, người yêu văn hóa, phục vụ các hoạt động trải nghiệm...

Tiếp nối tinh hoa nghề khắc mộc bản

Khi nghề khắc in mộc bản bị mai một, người dân làng Thanh Liễu cũng dần quên lãng sự tồn tại của một nghề truyền thống quý báu trên quê hương. Trân trọng và xót xa nghề của cha ông, nghệ nhân trẻ Nguyễn Công Đạt (sinh năm 1992, người làng Thanh Liễu, phường Tân Hưng, TP Hải Phòng) đã nỗ lực hồi sinh làng nghề.

Trên hành trình gìn giữ và hồi sinh làng nghề, nghệ nhân trẻ Nguyễn Công Đạt đã rong ruổi khắp trong Nam, ngoài Bắc, lên rừng xuống biển để tìm hiểu nghệ thuật khắc in mộc bản của cha ông. Anh đã tìm gặp Giáo sư sử học Lê Văn Lan hay các nhà sử học Dương Trung Quốc, Tăng Bá Hoành để nghiên cứu, tìm tòi thông tin về tổ nghề. Dù tuổi còn trẻ, nghệ nhân Công Đạt đã và đang cùng bậc cha chú thắp lại lửa nghề khắc in mộc bản ở Thanh Liễu.

Theo lời kể của nghệ nhân Công Đạt, nghe ở đâu có mộc bản là anh tìm tới. Để đọc mộc bản, nghệ nhân Công Đạt phải học chữ Hán, chữ Nôm. Bởi người thợ khắc mộc bản phải thuộc chữ Hán, hiểu luật viết, nhận dạng các chữ in ngược. Từ đó, tạo ra bản khắc chữ ngược để in cho ra chữ xuôi.

Là kỹ thuật in ấn cổ xưa, nghề khắc in mộc bản đòi hỏi sự tỉ mỉ và khéo léo của nghệ nhân từ chọn gỗ đến khắc chữ, hòa mực, lăn mực đến in trên giấy để được bản in đẹp, sinh động nhất. Trung bình mỗi bản khắc gỗ, nghệ nhân phải mất từ 3 - 5 ngày mới hoàn thành. Hiện nay tại Việt Nam, 3 di sản tư liệu thế giới và 4 bảo vật quốc gia đều có sự góp công rất lớn của các nghệ nhân làng Thanh Liễu.

Trải qua gần 600 năm phát triển, làng nghề mộc bản Thanh Liễu đã để lại nhiều di sản quý giá được trong nước và quốc tế công nhận như: khối mộc bản triều Nguyễn, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Ninh) hay mộc bản trường học Phúc Giang (Hà Tĩnh ngày nay) được UNESCO vinh danh “Di sản tư liệu khu vực châu Á-Thái Bình Dương”. Ngoài ra, khối mộc bản được lưu trữ tại chùa Bổ Đà (Bắc Giang), chùa Trăm Gian (Hải Phòng), bộ mộc bản Hải Thượng Y tông tâm lĩnh của chùa Đồng Nhân và mộc bản chùa Dâu đều tại Bắc Ninh là 4 bảo vật quốc gia, ghi dấu ấn quan trọng của làng nghề Thanh Liễu, nơi được coi là “trung tâm in ấn” đầu tiên của Việt Nam.