Lắng đọng hồn việt

Nằm cách Hà Nội khoảng 60km về phía Đông bắc, cùng với gốm Bát Tràng (Gia Lâm) và gốm Thổ Hà (Bắc Giang). Làng nghề gốm Phù Lãng đã tồn tại từ lâu đời. Theo sách Kinh Bắc thì ông tổ của nghề gốm Phù Lãng là Lưu Phong Tú. Ông đã học được nghề gốm trong chuyến đi sứ bên Trung Quốc và về truyền dạy cho người trong nước, nghề gốm bắt đầu có ở Phù Lãng từ thế kỷ thứ 13.
Làng gốm Phù Lãng nằm trọn trên một quả đồi với những con đường sỏi đất quanh co. Mục đích ban đầu của du khách là đến tham quan và tìm mua những sản phẩm gốm đặc trưng của làng nghề, nhưng càng đi vào trong làng du khách gặp bất ngờ này đến bất ngờ khác. Ngay từ đầu làng, những sản phẩm chủ yếu như chum, vại, chậu cây, lọ hoa, tiểu quách... được bày la liệt khắp trong sân ngoài ngõ. Càng đi sâu vào trong, không khí làm nghề tấp nập hơn, người gánh đất, người nhào nặn, tạo khuôn... hai bên đường là những khuông củi xếp chồng chất vuông vức dùng để đốt lò nung. Phù Lãng vẫn giữ được nét mộc mạc của làng nghề cổ chưa bị thời gian biến đổi, hiện rõ trên từng bờ tường gạch cũ phủ rêu xanh mịn màng, giếng nước trong veo mát lạnh...

Vẻ đẹp rất riêng của gốm Phù Lãng mà theo ông Phạm Văn Hoan - nghệ nhân của làng thì chỉ những người dân làng gốm Phù Lãng mới làm được. Cái hồn và vẻ đẹp mộc mạc giản dị của gốm chỉ có được khi sn phẩm hội tụ các yếu tố đất, yếu tố tâm lý, tính cộng đồng làng xã và bàn tay tài hoa của nghệ nhân.

Gốm Phù Làng luôn mang một mầu trầm ngâm nguyên thủy

Sản phẩm gốm Phù Lãng gồm ba loại chính: Gồm được dùng trong hoạt động tín ngưỡng như tượng Phật, lư hương và các đồ thờ cúng; Gốm gia dụng - một trong những sản phẩm đặc trưng của gốm Phù Lãng - vô cùng đa dạng và phong phú về chủng loại, kiểu dáng, từ lọ, bình, ang đến chum, vại thậm chí cả ống điếu và bình vôi; Gốm trang trí, gồm bình trang trí, lọ cắm hoa, tranh gốm...

Gốm Phù Lãng có nét sắc thái riêng biệt, đó là những sản phẩm gốm men nâu, nâu đen, vàng nhạt, vàng thẫm, vàng nâu… mà người ta gọi chung là men da lươn. Nét đặc trưng nổi bật của gốm Phù Lãng là sử dụng phương pháp đắp nổi theo hình thức chạm bong, còn gọi là chạm kẹp, màu men tự nhiên, bền và lạ, dáng của gốm mộc mạc nhưng khỏe khoắn, chứa đựng vẻ đẹp nguyên sơ của đất và lửa, nhưng vẫn thể hiện sự điêu luyện trong điêu khắc tạo hình.

Điều đặc biệt ở gốm Phù Lãng chính là loại đất sét được các thợ nghề trong làng sử dụng. Đất không được lấy trực tiếp trong làng mà được vận chuyển từ vùng Thống Vát, Cung Khiêm (Bắc Giang) và được chở về vùng Phù Lãng theo đường sông (chủ yếu sông Cầu). Điều này khiến cho cấu trúc địa chất và cảnh quan làng Phù Lãng không bị phá vỡ. Đất lấy về phải là loại đất có độ dẻo, sau đó được phơi để đất bạc màu, trộn lẫn các lần đất, đập thành những viên nhỏ bằng ngón chân cái rồi mới cho “ngậm nước”, sau đó xéo tròn, nề đất, chọn sạn, phá, sa cho tới khi đất phải nhuyễn mịn như một miếng giò mới thôi. Một miếng đất trước khi chuốt phải nề, xéo tới chục lần mới thành khoanh cho lên bàn xoay nắn thành sản phẩm. Đất sét phải được luyện thật nhuyễn, đảm bảo độ dẻo, mịn mới có thể mang đi tạo hình.

Nét độc đáo của gốm Phù Lãng là chất liệu làm men tráng gồm có: Tro cây rừng (loại cây mà khi đốt, tàn tro trắng như vôi, như tàn thuốc. Ngày nay nghệ nhân Phù Lãng thường dùng tứ thiết là lim, sến, táu, nghiến), hai là vôi sống (vôi tả), ba là sỏi ống nghiền nát, bốn là bùn phù sa trắng. Bốn chất liệu này, sau khi sơ chế trộn đều với nhau theo một tỷ lệ nhất định rồi để khô, đập nhỏ cho vào nước, gạn qua rây bột, từ đó chế thành một chất lỏng quánh, vàng như mật ong. Khi sản phẩm còn ẩm, người thợ dùng chổi lông quét men lên bên ngoài của sản phẩm một lớp mỏng thích hợp rồi đem phơi. Sau khi quét men và phơi khô, sản phẩm có màu trắng đục.

Ngoài việc tạo ra loại men tráng riêng, kỹ thuật nung gốm cũng mang đậm nét riêng biệt và gia truyền đối với mỗi lò gốm nơi đây. Sau công đoạn vào men và tạo màu, phơi khô, sản phẩm được đưa vào lò nung ở nhiệt độ đến 1.000 độ C, để đảm bảo gốm sành nâu có lớp da ngoài đanh mặt, nhẵn bóng và chắc. Xếp sản phẩm trong lò nung phải tuân theo nguyên tắc tiết kiệm tối đa không gian trong lò. Nếu không nắm vững kỹ thuật chọn đất, đốt lò… thì cả mẻ gốm phải bỏ đi. Một lò thường được một nghìn sản phẩm và phải đun liền trong ba ngày ba đêm. Vì vậy những sản phẩm đạt tiêu chuẩn phải có màu da lươn vàng óng hay màu cánh gián, khi gõ vào sản phẩm có tiếng vang.

Ở Phù Lãng hiện nay vẫn sử dụng phương pháp truyền thống - dùng củi để nung, nhờ sự biến nhiệt khác nhau tạo ra những vết táp trên bề mặt gốm mà không phương pháp nào có thể thay thế nổi. Xương đất sét có màu hồng nhạt, khi nung ở nhiệt độ cao, xương gốm chuyển màu gan gà, với hai màu men chủ đạo là nâu vàng và nâu đen (thường gọi là men da lươn). Nếu vẻ đẹp của Bát Tràng là sự đa dạng về nước men, những nét vẽ tinh tế, thì hồn cốt của Phù Lãng được tạo nên từ sự dân dã, mộc mạc, dáng gốm đơn giản, khỏe khoắn tăng thêm điểm nhấn từ nước men da lươn này.

Truyền thống làng nghề

Xưa nay, Phù Lãng vẫn luôn thành công trong việc gìn giữ, bảo vệ và phát huy nghề truyền thống của ông cha. Làng Phù Lãng hiện nay không còn chỉ là một làng nghề sản xuất mà còn là điểm đến thu hút nhiều khách du lịch đến tìm hiểu về nghề gốm Việt Nam. Người dân nơi đây đã quen với những vị khách phương xa lui tới tìm hiểu về nghệ thuật làm gốm, hay đơn giản chỉ là lặng im nhìn ngắm hình ảnh đất và người của làng gốm Việt. Du khách đến làng cũng trực tiếp tham gia làm những sản phẩm gốm cho riêng mình, từ nặn, tạo hình rồi đưa chúng lên lò nung cho đến khi có được sản phẩm mang về.

Không quá nổi bật, không cần phô trương, nhưng chính cái giản đơn, bình dị của gốm Phù Lãng lại luôn giữ được chỗ đứng vững bền trong lòng người Việt. Đã có lúc, gốm Phù Lãng tưởng như đã mất đi vị thế của mình trên thị trường gốm Việt khi gặp sức ép cạnh tranh quá lớn từ vô vàn các sản phẩm gốm trên thị trường, vừa bắt mắt lại rất “hợp thời”. Hơn thế nữa, thanh niên trong làng phần nhiều cũng theo những ngành nghề khác nhau mà bỏ quên cái nghiệp “gốm” cha ông để lại. Nhưng cuối cùng, cái vòng xoáy của sự phát triển vẫn chẳng thể mai một đi những giá trị đích thực.

Những năm gần đây, làng có một thế hệ nghệ nhân mới được đào tạo từ trường mỹ thuật – những người đang thổi vào đất những hơi thở thời đại để tiếp nối và phát triển nghề gốm cổ của cha ông. Tuy có sự thay đổi trong công nghệ khắc, trạm gốm để phù hợp với thị hiếu, nhưng màu nâu da lươn vàng óng ấy vẫn luôn là nét đặc trưng không thể thay thế. Qua mấy trăm năm, gốm Phù Lãng vẫn giữ nguyên vẹn cái sự bình dị, mộc mạc, chân chất ấy.

Phù Lãng dù đang dần chuyển mình theo thời đại, nhưng trong nó vẫn ẩn chứa cái hồn rất truyền thống, rất quê, rất mộc mạc mà đằm thắm của xứ sở Kinh Bắc xưa kia.

Bài và ảnh Dương Huân