Nằm cách thành phố Rạch Giá khoảng 6km về phía Quốc lộ 63 là xã Vĩnh Hòa Hiệp, huyện Châu Thành, nghề dệt chiếu Tà Niên đã có từ những năm 1880 và dần trở thành mặt hàng nổi tiếng của Kiên Giang. Chiếu Tà Niên là vật dụng thân thiết với con người trong cuộc sống hàng ngày, sản phẩm từng có mặt ở nhiều nơi, được khách hàng ưa chuộng. Đồng thời, chiếc chiếu Tà Niên này còn gắn liền với giai thoại anh dũng mà kiên cường của người anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực.

“Theo hồi ức truyền đời của những người già Tà Niên kể lại cho lớp con cháu đời sau, vì thương cụ Nguyễn, cảm kích khí khái, phẩm chất kiên trung của cụ mà khi hay tin cụ sẽ bị hành quyết, người Tà Niên đã bàn với nhau dệt chiếu nâng bước người anh hùng đất Việt vào cõi thiên thu. Khi lưỡi đao của kẻ thù bổ xuống, máu từ cổ người anh hùng phun xuống mặt chiếu Tà Niên, đọng thành hình chữ Thọ. Thương nhớ cụ Nguyễn, người Tà Niên đã mang chiếc chiếu thấm máu người anh hùng về lưu thờ và cũng từ đây, nghề dệt chiếu hoa với chữ Thọ không thể thiếu ở làng chiếu Tà Niên được hình thành.”

Bà Lê Thị Sa cùng con dâu dệt chiếu.

Bà Lê Thị Sa – thợ dệt chiếu lâu năm trong ấp, cho biết: Đồ nghề của người thợ dệt chiếu là 2 bộ khung dệt với đôi bàn dập bằng gỗ lên «nước» bóng loáng và mấy đôi que để xâu sợi lát. Để dệt nên những chiếc chiếu khít sợi, dầy, bền chắc, phối màu hài hòa... những người thợ dệt chiếu phải kiên trì thực hiện từng công đoạn rất tỷ mẫn, công phu. Cây lát sau khi thu hoạch về phải tước bỏ phần ruột, phần lá; sau đó tẽ thành 2 đến 3 sợi nhỏ; phơi khô 3 nắng rồi đem chia làm 2 phần: một phần để nguyên, một phần được nhuộm màu, sau khi nhuộm màu đem đi phơi khô thêm một nắng nữa rồi mới đem vào dệt.

Nghề dệt chiếu đã được các hộ ở Tà Niên, trong đó có cả người Khmer duy trì đến ngày nay và nhiều gia đình trong ấp có đến 3 đời làm nghề dệt chiếu. Được biết, lúc mới thành lập, tổ có gần 50 hộ, dần dần nguyên liệu để dệt chiếu ngày một khan hiếm hơn nữa nhiều nghề khác có thu nhập cao hơn nên đến giờ chỉ còn vài hộ bám víu với nghề, số còn lại đã chuyển sang nghề khác. Tuy nhiên, dù làm nghề này không giàu nhưng cho thu nhập quanh năm và hiện nay tại làng nghề vẫn còn đó những người thợ ngày ngày miệt mài bên khung dệt để cho ra những chiếc chiếu đặc biệt, chính điều đó góp phần giữ được cái nghề mà ông cha để lại.

Theo quyết định số 113/QĐ-UBND, ngày 18/01/2019 của UBND tỉnh Kiên Giang về công nhận nghề truyền thống và làng nghề truyền thống tại 07 huyện: Châu Thành, Tân Hiệp, Gò Quao, Giồng Riềng, Giang Thành, Kiên Hải và thành phố Rạch Giá năm 2018 đã công nhận “Nghề truyền thống Dệt chiếu Tà Niên tại xã Vĩnh Hoà Hiệp; huyện Châu Thành, tỉnh Kiên Giang”. Chính điều này đã mang lại nhiều niềm vui cho bà con làm nghề nơi đây, không chỉ thế còn góp phần tạo một động lực để bà con tiếp tục vững tin gìn giữ nghề truyền thống.

Để nghề truyền thống dệt chiếu Tà Niên này có thể được khôi phục và phát triển bền vững, rất cần sự quan tâm của chính quyền địa phương các cấp. Cụ thể, cần rà soát lại khâu quy hoạch và tích cực hỗ trợ người dân xây dựng vùng chuyên canh chủ động nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất. Bên cạnh đó, các đơn vị liên quan cần tạo điều kiện thuận lợi cho những hộ làm chiếu được tiếp cận nhiều hơn, dễ dàng hơn với các kênh vốn vay ưu đãi để các hộ dân mạnh dạn đầu tư mở rộng quy mô sản xuất, cải tiến mẫu mã và mua sắm các loại máy móc hiện đại. Đồng thời, chú trọng hình thành các tổ hợp tác nhằm đẩy mạnh liên doanh, liên kết để tìm đầu ra ổn định cho sản phẩm…

Bài và ảnh An Yên - Hồng Cúc