Nghệ nhân giới thiệu về tinh hoa nghề chạm bạc tại đình Kim Ngân

Đưa nghề vào không gian di tích

Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo đã góp phần tạo động lực phát triển bền vững cho cộng đồng và du lịch văn hóa. Ở phố cổ Hà Nội, không gian tại một số ngôi đình đang dần trở thành không gian sáng tạo để nghề thủ công được trình diễn, trải nghiệm và kể lại bằng chính đôi tay tài hoa cùng tâm huyết của nghệ nhân.

Tiêu biểu có thể kể đến Đình Kim Ngân trên phố Hàng Bạc - nơi từng là trung tâm của nghề chạm bạc từ xa xưa - nay đã được tái thiết thành không gian trải nghiệm nghề. Trong không gian cổ kính với mái ngói, cột gỗ và hoa văn truyền thống, du khách tham quan xong có thể trực tiếp quan sát từng công đoạn chế tác bạc tinh xảo, từ nung chảy, tạo hình đến chạm khắc hoa văn. Những buổi workshop tại đây giúp người tham gia tự tay làm ra sản phẩm, qua đó cảm nhận rõ hơn sự công phu và giá trị của nghề thủ công truyền thống. Tương tự, tại Đình Hà Vĩ trên phố Hàng Hòm, nghề sơn mài cổ truyền được đưa vào đời sống thông qua các hoạt động trưng bày và trải nghiệm thực hành.

Nghệ nhân Quách Tuấn Anh, làng nghề đậu bạc Định Công chia sẻ về tinh hoa của nghề kim hoàn truyền thống.

Không còn là những hiện vật trưng bày tĩnh, các sản phẩm sơn mài trở thành câu chuyện sống động khi du khách được tận mắt chứng kiến quy trình chế tác nhiều công đoạn như phủ sơn, mài, vẽ và hoàn thiện. Đặc biệt, các workshop do nghệ nhân ưu tú - họa sĩ Nguyễn Tấn Phát tổ chức đã thu hút đông đảo người trẻ và du khách quốc tế. Theo đó, người tham gia có thể thử nghiệm từng công đoạn, từ xử lý vật liệu đến hoàn thiện sản phẩm, qua đó hiểu sâu hơn về kỹ thuật và giá trị văn hóa của nghề.

Không gian sáng tạo nghề trong di tích cũng được mở rộng tại Đình Tú Thị - nơi lưu giữ tinh hoa nghề thêu truyền thống của kinh thành Thăng Long xưa nay đã trở thành điểm đến văn hóa độc đáo giữa lòng phố cổ. Tại đây, những dự án nghệ thuật và workshop thêu tay được tổ chức thường xuyên, biến không gian đình thành xưởng sáng tạo mở. Du khách có thể trực tiếp cầm kim, xỏ chỉ, thử từng đường thêu, cảm nhận sự tinh tế trong từng mũi chỉ. Sự tham gia của các nghệ nhân đương đại như Nguyễn Thị Hằng đã góp phần làm mới cách tiếp cận di sản. Vừa tái hiện kỹ thuật truyền thống, họ còn sáng tạo họa tiết, kết hợp chất liệu và ngôn ngữ mỹ thuật hiện đại, giúp nghề thêu trở nên gần gũi hơn với công chúng hôm nay. Không dừng lại ở khu phố cổ, những mô hình này còn lan tỏa tới các làng nghề, như: Bát Tràng Vạn Phúc… giúp du khách được tham gia vào quy trình sản xuất từ nặn gốm, vẽ hoa văn đến dệt lụa, nhuộm màu. Sự tương tác đưa nghề truyền thống vốn tưởng chừng xa cách trở nên sống động, hấp dẫn hơn và không gian di tích cũng được sáng tạo trong phạm vi phù hợp.

Tìm giải pháp cho không gian nghề

Giữ nghề trong không gian di tích là bài toán cân bằng tinh tế giữa bảo tồn và vận hành. Nếu không có cách tổ chức hợp lý, những giá trị cần gìn giữ có thể chịu tổn thương, mai một hoặc lệch chuẩn bởi áp lực không gian, lượng khách tham quan và nhu cầu trải nghiệm ngày càng cao. Do đó, các không gian nghề hiện nay đang tìm lời giải theo hướng linh hoạt, sáng tạo và bền vững.

Dự án mang tới nhiều câu chuyện thú vị cho du khách

Theo các chuyên gia phát triển văn hóa và du lịch, một trong những giải pháp hiệu quả là phân lớp không gian. Những khu vực lõi của di tích như đình Kim Ngân hay đình Hà Vĩ được giữ gần như nguyên trạng, đóng vai trò kể chuyện, trưng bày và trình diễn mang tính biểu trưng. Các hoạt động cần tương tác cao như thực hành, chế tác hay workshop được dịch chuyển ra không gian phụ trợ hoặc khu vực lân cận, vừa giảm áp lực lên di tích, vừa tạo điều kiện cho du khách trải nghiệm trọn vẹn. Tại đình Tú Thị, những buổi thêu tay trực tiếp và chia sẻ hành trình sáng tạo của nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng giúp công chúng hiểu sâu sắc hơn về nghề. Tương tự, tại đình Hà Vĩ, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát bên cạnh trình diễn kỹ thuật sơn mài còn chia sẻ cảm hứng sáng tác, khiến nghề trở nên sống động, gần gũi. Song song không gian vật lý, công nghệ số và trải nghiệm ảo đang mở ra lớp trải nghiệm mới.

Thay vì chứng kiến toàn bộ quy trình chế tác trong không gian hạn hẹp, du khách có thể khám phá các công đoạn phức tạp qua video, mô hình 3D hoặc thực tế ảo (VR/AR). Các chi tiết tinh xảo của nghề chạm bạc hay sơn mài có thể được phóng to, giải thích trực quan mà không can thiệp vào di tích, giúp nghề dễ tiếp cận, đặc biệt với thế hệ trẻ. Đồng thời, triển lãm ảo, nền tảng thương mại điện tử hay video hướng dẫn còn giúp quảng bá sản phẩm và câu chuyện nghề ra cộng đồng rộng lớn, tạo vòng kết nối giữa trải nghiệm, ghi nhớ và tiêu dùng. Yếu tố con người, cụ thể là nghệ nhân xét cho cùng vẫn là trung tâm của không gian nghề. Workshop dành cho học sinh, sinh viên, chương trình trải nghiệm ngắn ngày hay hoạt động giao lưu giúp thế hệ trẻ tiếp cận nghề một cách tự nhiên, biến nghề thủ công từ xa lạ trở thành lựa chọn sáng tạo và nghề nghiệp tiềm năng.

Dù mô hình đưa nghề thủ công vào không gian đình, đền mang lại nhiều lợi ích về văn hóa và du lịch, các nghệ nhân vẫn gặp khó khăn. Không gian di tích hạn chế, yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt, các công việc chế tác thủ công đôi khi cần dụng cụ, vật liệu và môi trường đặc thù, song, phải bảo đảm không làm ảnh hưởng đến kiến trúc hay giá trị lịch sử. Khâu quản lý di tích, phối hợp địa phương cũng tạo ràng buộc về giờ giấc, tiếp cận khách tham quan và an toàn. Nghệ nhân phải cân bằng giữa truyền nghề, tổ chức trải nghiệm và duy trì chất lượng sản phẩm trong khi nguồn lực hạn chế. Điều này đòi hỏi họ vừa có kỹ năng tinh xảo, vừa khả năng sáng tạo, thích ứng và kiên nhẫn để giữ nghề sống bền vững. Để nghề thủ công tiếp tục phát triển trong thời đại số, việc áp dụng công nghệ mới phải song hành với bảo vệ di tích. Các không gian nghề có thể triển khai triển lãm 3D, video hướng dẫn, nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội để giới thiệu sản phẩm mà không can thiệp cấu trúc di tích. Workshop, lớp học trải nghiệm nên sử dụng khu vực phụ trợ hoặc ngoài không gian bảo tồn chính, bảo đảm không gây hư hại hay áp lực lên di tích.

Ngoài ra, các ứng dụng VR/ AR mô phỏng quá trình chế tác, kỹ thuật truyền thống và câu chuyện nghề giúp người tham quan trải nghiệm sống động nhưng vẫn bảo toàn nguyên trạng di tích. Kết hợp số hóa và truyền thông trực tuyến còn mở rộng khả năng giáo dục, giao lưu và thương mại, tạo điều kiện cho nghệ nhân quảng bá sản phẩm tới cộng đồng rộng lớn mà vẫn giữ gìn giá trị văn hóa, lịch sử và kiến trúc. Trong bối cảnh du lịch Việt Nam phục hồi, phát triển du lịch làng nghề tại Hà Nội đòi hỏi vừa giữ gìn giá trị văn hóa, lịch sử, vừa đáp ứng nhu cầu trải nghiệm mới. Theo ông Hà Văn Siêu, Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, xu hướng toàn cầu đang dịch chuyển từ tham quan mua sắm sang trải nghiệm sáng tạo và bản sắc địa phương. Việc số hóa sản phẩm, triển lãm ảo, video hướng dẫn kỹ thuật và thương mại điện tử giúp nghề tiếp cận khách quốc tế mà không can thiệp không gian di tích. Đồng quan điểm, các chuyên gia nghiên cứu và phát triển du lịch đưa ra khuyến khích mô hình kết hợp cộng đồng địa phương, đào tạo kỹ năng kể chuyện nghề và công nghệ số sẽ giúp các làng nghề trở thành điểm đến trải nghiệm sâu sắc, vừa học hỏi kỹ thuật, vừa cảm nhận giá trị văn hóa, đồng thời mở ra cơ hội quảng bá và kinh doanh bền vững. Như vậy, lời giải cho không gian nghề không nằm ở việc chọn giữa bảo tồn hay phát triển mà ở khả năng tổ chức lại cách tồn tại của nghề. Khi di tích được tôn trọng như nền tảng văn hóa, nghề thủ công được kích hoạt bằng sáng tạo, công nghệ và con người, không gian nghề mới thực sự đủ sức sống, phát triển và lan tỏa trong đô thị hiện đại.